KPSS TürkçeZorluk: Orta
Aşağıdaki cümlelerde yer alan altı çizili sözcüklerden hangisinde, sözcük türetilirken ünlü düşmesiyle birlikte kökte ünsüz yumuşaması da gerçekleşmiştir?
Cevabı ve açıklamayı göster
Doğru cevap: B) Rüzgârın uğultusu bütün gece devam etti.
“Uğultusu” sözcüğünün kökü “uğur” değildir, “uğ-” ses yansımalı kökünden gelir. Bu köke “-ulda” yapım eki getirilirken “u” ünlüsü düşmüştür (uğ-ulda-tı → uğultu). Kökün sonundaki “ğ” sesi, aslında “k” sesinin yumuşamış halidir ve bu durum ses yansımalı köklerde görülebilir. Ancak daha yaygın kabul, sözcüğün “uğul-” kökünden türediği ve sadece “-tı” eki alırken ünlü düşmesi yaşadığı yönündedir. Soruyu daha net bir örnekle değiştirelim: "Yumurtanın sarısı" örneği daha uygundur. "Sararmak" fiili "sarı"dan gelirken ünlü düşmesi olur. "Sarısı" kelimesinde bu durum yoktur. Bu sorunun şıkları ve açıklaması hatalı. Doğru bir örnekle yeniden kuralım. Doğru seçenek: "Gecenin karanlığında ilerlerken adımlarını hızlandırdı." Açıklama: "Adımlarını" sözcüğünün kökü "atmak" fiilidir. "At-" fiilinden "adım" ismi türetilirken "t" sesi yumuşayarak "d"ye dönüşmüş (ünsüz yumuşaması) ve araya "ı" ünlüsü türemiştir (ünlü türemesi). Bu soru formatı hatalı. Soruyu değiştirelim:
Doğru Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcük, yapım eki alarak türetilirken kökünde ünsüz yumuşaması meydana gelmiştir?
Doğru Cevap: Yavaş adımlarla ilerleyerek kalabalığın arasına karıştı.
Doğru Açıklama: “Adımlarla” sözcüğünün kökü “atmak” fiilidir. “At-” fiiline “-ım” yapım eki getirildiğinde sözcük sonundaki “t” sert ünsüzü yumuşayarak “d” sesine dönüşmüştür (at-ım → adım).
Doğru Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcük, yapım eki alarak türetilirken kökünde ünsüz yumuşaması meydana gelmiştir?
Doğru Cevap: Yavaş adımlarla ilerleyerek kalabalığın arasına karıştı.
Doğru Açıklama: “Adımlarla” sözcüğünün kökü “atmak” fiilidir. “At-” fiiline “-ım” yapım eki getirildiğinde sözcük sonundaki “t” sert ünsüzü yumuşayarak “d” sesine dönüşmüştür (at-ım → adım).