Ses Olayları bilgi kartları

Sert ünsüzle (p) biten 'kitap' kelimesine yumuşak ünsüzle (c) başlayan '-cı' eki geldiğinde, ekin başındaki 'c' sesi sertleşerek 'ç' olur. Buna ünsüz benzeşmesi veya sertleşmesi denir.

Ünlü daralması, '-yor' ekinin kendinden önceki geniş ünlüleri (a, e) daraltarak (ı, i, u, ü) yapmasıdır. 'Gelmek' fiilinde daralma yoktur. Ancak 'beklemek' fiilinde 'bekliyor' şeklinde olur. Bu soruda bir tuzak var, '-yor' ekinden önceki seslere bakılmalı. Aslında hiçbiri kurala tam uymuyor. Soruyu şöyle düzeltelim: 'Niye' kelimesindeki ses olayı nedir?

'Ne' zamirine '-e' yönelme eki geldiğinde ve araya 'y' kaynaştırma harfi girdiğinde 'e' sesi daralarak 'i' olur (ne-y-e -> niye). Bu, '-yor' eki dışındaki tipik bir daralma örneğidir.

Önce 'his + etmek' birleşirken 's' sesi türer (ünsüz türemesi). Sonra 'hisset-' fiilindeki 't' sesi, iki ünlü arasında kalarak 'd' sesine dönüşür (ünsüz yumuşaması).

'p, ç, t, k' ile biten tek heceli sözcüklerin birçoğu ve bazı yabancı kökenli sözcükler, ünlüyle başlayan ek aldıklarında yumuşama kuralına uymazlar.

İkinci hecesinde dar ünlü bulunan 'alın' kelimesi, ünlüyle başlayan bir ek aldığında ortadaki 'ı' sesi düşer (alın-ı -> alnı).

Örnek: 'Vatan için ölenler...' ifadesinde 'vatan' ve 'için' kelimeleri arasında ulama vardır. Arada noktalama işareti olmamalıdır.

Türkçede 'b' sesinden önce 'n' sesi gelmez, 'n' sesi kendisi gibi bir dudak ünsüzü olan 'm' sesine dönüşür. Bu olaya gerileyici benzeşme veya n-b çatışması da denir.

'Küçük' kelimesine '-cük' eki getirildiğinde kelimenin sonundaki 'k' ünsüzü düşer (küçük + cük -> küçücük).

Örnekler: su-y-u, iki-ş-er, kapı-s-ı, oda-n-ın. Bu ünsüzler, Türkçenin iki ünlüyü yan yana getirmeme kuralı gereği kullanılır.

'Kayın' ve 'ana' kelimeleri birleşirken 'kayın' kelimesindeki 'ı' ünlüsü düşmüştür. Bu durum birleşik kelimelere özgü bir ünlü düşmesi türüdür.

'Ufak' kelimesine '-cık' küçültme eki getirildiğinde, kelime sonundaki 'k' ünsüzü düşmüştür.

Dilimize Arapça, Farsça gibi dillerden girmiş tek heceli olmayan bazı kelimeler ünsüz yumuşaması kuralına uymaz. 'Hukuk', 'ahlak', 'millet' gibi kelimeler bu duruma örnektir.

Kelime 'aş' köküne '-cı' eki aldığında, ekin başındaki 'c' sesi kendinden önceki sert 'ş' sesine benzeyerek sert 'ç' sesine dönüşmüştür.

Kelimenin kökü 'de-' fiilidir. 'y' kaynaştırma harfinin etkisiyle kökteki geniş 'e' ünlüsü daralarak 'i' ünlüsüne dönüşmüştür. Bu durum sadece '-yor' ekine özgü değildir.

Arapça kökenli 'zan' kelimesi ünlü ile başlayan bir ek aldığında 'n' ünsüzü türemiştir. 'Af', 'ret', 'his' gibi kelimelerde de görülür.

Türkçede 'b' dudak ünsüzü, kendisinden önce gelen 'n' sesini kendisine benzeterek bir başka dudak ünsüzü olan 'm'ye çevirir. Bu olaya gerileyici ses benzeşmesi de denir.

Süreksiz sert ünsüzlerden biri olan 'k', ünlü ile başlayan bir ek aldığında yumuşayarak 'g' sesine dönüşmüştür.

Büyük ünlü uyumuna göre bir kelimedeki tüm ünlüler ya kalın (a, ı, o, u) ya da ince (e, i, ö, ü) olmalıdır. 'Kardeş' kelimesi 'karındaş' kelimesinden evrildiği için hem kalın 'a' hem de ince 'e' ünlüsünü barındırır ve kurala uymaz.

'Kapı' kelimesi '-ın' tamlayan ekini alırken, araya giren 'n' ünsüzü iki ünlünün doğrudan birbirine bağlanmasını engeller. Diğer kaynaştırma harfleri y, ş, s'dir.

Sert ünsüzle (f) biten kelimeye yumuşak ünsüzle (c) başlayan ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüz sertleşerek 'ç' olmuştur. (sınıf + ca → sınıfça)

İki heceli ve ikinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı kelimeler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer.

Kelimenin kökü 'gülmek' fiili değil, 'gülüş' ismidir. -cük eki geldiğinde sondaki 'ş' ünsüzü düşer.

Türkçede sadece 'demek' ve 'yemek' fiilleri, '-yor' eki olmadan da 'y' kaynaştırma sesinin daraltıcı etkisiyle daralmaya uğrar.

Yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerde isim soylu kelimede ses düşmesi veya türemesi olursa kelimeler bitişik yazılır.

Genellikle Arapça kökenli tek heceli kelimeler, ünlüyle başlayan bir ek veya yardımcı fiil aldığında sondaki ünsüz ikizleşir.

Küçültme eki -cık tek heceli bazı sözcüklere eklendiğinde arada bir ünlü türer. Benzer örnek: biricik.

İki kelime birleşirken yan yana gelen ünlülerden birinin düşmesi olayına ünlü aşınması denir. 'Ne için -> Niçin' de bir örnektir.

Küçük ünlü uyumu, düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz; yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra ya düz geniş (a, e) ya da yuvarlak dar (u, ü) ünlülerin gelmesi kuralıdır. '-ki' eki bu kurala uymaz.

'-l' yapım eki, '-k' ile biten bazı kelimelere eklendiğinde sondaki 'k' sesini düşürür. Benzer örnekler: yükselmek (yüksek-l), ufalmak (ufak-l).

Yüksek-l-mek şeklinde birleşme sırasında sondaki 'k' ünsüzü düşerek kelime yükselmek halini alır.

Beyaz anlamına gelen 'ak' ismine -ar yapım eki geldiğinde, kelime sonundaki 'k' sert ünsüzü, iki ünlü arasında kalarak 'ğ'ye dönüşür.

Kelimenin aslı kiprik'tir. Zamanla 'r' ve 'p' sesleri yer değiştirerek günümüzdeki kirpik şeklini almıştır. Diğer örnekler: yalnız (yalın-ız), yanlış (yanıl-ış).

Hak kelimesi ünlüyle başlayan bir ek aldığında hakkı şeklinde bir ünsüz türer. Hakkı kelimesine -la eki geldiğinde ise araya y kaynaştırma ünsüzü girer (hak-k-ı-y-la).

Yolların birbirine kavuştuğu yer anlamına gelen kelime, -ak yapım ekini alırken fiilin sonundaki u ünlüsü düşer.

Bir kelimesi -cik ekini aldığında söyleyişi kolaylaştırmak için araya i ünlüsü türer. Benzer örnekler: az-ı-cık, dar-a-cık.

Aşınma, iki kelimenin birleşmesiyle olurken; hece düşmesi olarak da bilinen ünlü düşmesi, tek bir kelimenin çekimlenmesi veya türetilmesi sırasında gerçekleşir.

Türkçede sadece ben ve sen zamirleri yönelme durum eki -e aldığında kökteki e ünlüsü a'ya dönüşür. Bu istisnai duruma ünlü değişimi denir.

Küçük kelimesine -mse yapım eki geldiğinde kelime sonundaki k ünsüzü düşer ve kelime küçümsemek halini alır.

Kelime besi isminden -le ekiyle beslemek fiiline dönüşürken i düşer. Beslemek fiili -yor ekini aldığında ise sondaki geniş e ünlüsü i'ye daralır.

Kelime 'sokak'tır ve '-da' ekini alır. Sert bir ünsüz olan 'k', kendisinden sonra gelen yumuşak ünsüz 'd'yi sertleştirerek 't'ye dönüştürmüştür (sokak-da -> sokak-ta).

Cuma ertesi -> Cumartesi. İki kelime birleşirken bir ünlünün kaybolmasına aşınma tipi ünlü düşmesi denir. Ne asıl -> Nasıl örneğinde de görülür.

at- fiiline isim yapan -ım eki geldiğinde, kelime sonundaki t sert ünsüzü, iki ünlü arasında kalarak d yumuşak ünsüzüne dönüşmüştür: at-ım -> adım.

Anne- kelimesi ünlüyle bitip, -i iyelik eki de ünlüyle başladığı için iki ünlü arasına s kaynaştırma ünsüzü girmiştir.

Arapça kökenli 'his' kelimesi, ünlüyle başlayan '-im' ekini aldığında sonda 's' ünsüzü türemiştir: his + im -> hissim. 'Af', 'zan', 'ret' gibi kelimelerde de görülür.

Kayıp + etti -> Kaybetti. Bu birleşimde p sesinin b'ye dönüşmesi (yumuşama) de görülür ancak KPSS'de genellikle ünlü düşmesi ve ünsüz benzeşmesi öncelikli olarak sorulur.

Türkçede dudak ünsüzü olan 'b', kendisinden önce gelen diş-damak ünsüzü 'n'yi, yine bir dudak ünsüzü olan 'm'ye çevirir. Bu olay penbe -> pembe şeklinde gerçekleşir.

Şimdiki zaman eki -yor, kendinden önceki geniş ünlüleri (a, e) daraltarak ı, i, u, ü ünlülerine çevirir. başla-yor -> başlıyor.

Sanat, hukuk, devlet, millet, saat gibi genellikle Arapça'dan dilimize geçmiş birçok kelime, ünlüyle başlayan ek alsalar bile sonlarındaki sert ünsüzler yumuşamaz.

Git- fiili -erek zarf-fiil ekini aldığında, iki ünlü arasında kalan t sert ünsüzü d yumuşak ünsüzüne dönüşmüştür.