Sözcükte Yapı bilgi kartları

Örneğin, "ev", "okula", "gördüler" sözcükleri basit yapılıdır. "-a", "-ler" gibi ekler çekim ekidir ve sözcüğün yapısını değiştirmez.

Sözcük, 'balık' köküne '-çı' ve '-lık' yapım eklerini alarak yeni anlamlar kazanmıştır. (balık → balıkçı → balıkçılık)

Bu sözcükteki '-ki' eki ise sıfat yapan bir yapım ekidir ve sözcüğü türemiş yapar.

Birleşik sözcükler, isim tamlaması, sıfat tamlaması, iki fiilin birleşmesi gibi farklı yollarla oluşabilir.

Örnek: 'boya', 'sıva', 'güreş'. Bu sözcükler hem bir eylemin adı (isim) hem de eylemin kendisi (fiil) olarak kullanılabilir.

Bu sözcük gövde durumundadır. 'Göz' ile 'gözlem' arasında anlam ilişkisi vardır.

Örneğin 'gel-di-m' sözcüğündeki '-di' ve '-m' ekleri fiil çekim ekleridir ve sözcüğün yapısını değiştirmezler.

Örneğin 'kitap-lık' sözcüğü bir gövdedir. 'Kitap-lık-çı' sözcüğü ise gövdeden türemiş bir sözcüktür.

1. ve 3. seçeneklerdeki 'yaz-' kökü fiilken, 2. seçenekteki 'yaz' mevsim adı olduğu için isim köküdür. Bunlar sesteş (eş sesli) köklerdir.

Bu tür birleşik fiillere 'anlamca kaynaşmış birleşik fiil' de denir ve genellikle kalıplaşmışlardır.

Bir sıfat ve bir ismin kalıplaşmasıyla oluşur. Örnek: "açık" (sıfat) + "göz" (isim) -> Açıkgöz.

Ünlü daralması yalnızca bir ses olayıdır. Çekim ekleri sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmediği için yapısal bir değişiklik yaratmaz. Örneğin, "bekle-yor -> bekliyor" sözcüğü türemiş değil, basit yapılıdır.

Birinci sözcük (tamlayan) ek almazken, ikinci sözcük (tamlanan) iyelik eki alır (kuş + burn-u). Bu yapı, kalıplaşarak birleşik sözcük oluşturan belirtisiz isim tamlamasıdır.

"Simit" isminden, meslek bildiren "simitçi" ismini türetmiştir. Sözcüğün anlamını değiştirdiği için yapım ekidir.

"Gece kondu." cümlesi, bir yapının adı olacak şekilde kalıplaşarak tek bir kavrama dönüşmüştür.

Normalde bir çekim eki olan "-den" eki, bu örneklerde isim köklerine gelerek onları sıfat yapmış ve yeni bir anlam kazandırmıştır. Bu yüzden yapım eki görevi üstlenmiştir.

Sözcük, "yol" isminden "yolcu" ismine, ardından "yolculuk" ismine türemiştir. İki adet yapım eki almıştır.

"Biçer" (biçmek fiilinin geniş zamanı) ve "döver" (dövmek fiilinin geniş zamanı) kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur.

Yansıma kökler hem isim hem de fiil kökü olarak kullanılabilir. Örneğin "patlamak" fiilinin kökü yansıma bir isim kökü olan "pat"tır.

Bu ekler, eklendiği isme "yakınlık, benzerlik" anlamı katarak ondan yeni bir sıfat türetirler. Bu nedenle yapım eki sayılırlar.

"Sev-" fiil köküne "-inç" fiilden isim yapım eki gelerek "sevinç" ismi türetilmiştir.

Cümlede "onun gözü" anlamı vardır. Bir varlığın kime ait olduğunu belirttiği için 3. tekil kişi iyelik ekidir. Belirtme hâl eki olan "-ı, -i, -u, -ü" ile karıştırılmamalıdır.

Sözcüğün kökü "ben" zamiridir. "Ben" (isim kökü) → "bencil" (isimden isim yapım eki) → "bencillik" (isimden isim yapım eki). Sözcük gövdeden türemiştir.

su (isim kökü) → susuz (isimden isim yapım eki) → susuzluk (isimden isim yapım eki). Yapım eki aldığı için türemiştir. "-tan" ise çekim ekidir (ayrılma hâli).

"-lar/-ler" eki, ismin sayısını birden fazla olarak bildiren bir çekim ekidir. Sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmez.

"Vurdum" (1. tekil şahıs, di'li geçmiş zaman) ve "duymaz" (3. tekil şahıs, geniş zaman olumsuzu) çekimli fiillerinin birleşip kalıplaşmasıyla oluşmuş bir birleşik sıfattır.

Buradaki kök, "insan ömrü" anlamındaki "yaş" ismidir. "Yaş" ismine "-a-" isimden fiil yapım eki gelerek "yaşa-" fiili türemiştir. Sesteşi olan "ıslaklık" anlamındaki yaş ile karıştırılmamalıdır.

"Çalış-" fiiline gelerek onu "çalışkan" sıfatına dönüştürmüştür. Fiilden isim (sıfat) yapan bir ektir.

İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil eklerinin tamamı, tür olarak fiilden isim yapım eki kabul edilir. Çünkü bu ekler fiilleri, cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan yeni sözcüklere dönüştürürler.

Sözcüğün kökü "yeşil" ismidir. "Yeşil" ismine "-er-" isimden fiil yapım eki gelirken kökteki "i" ünlüsü düşmüştür: yeşil + er- → yeşer-.

Yolların birbirine kavuştuğu yer anlamına geldiği için kökü "kavuşmak" fiilidir. "-ak" fiilden isim yapan yapım ekini almıştır.

Örnek: Onun arabası (iyelik) + -ı (belirtme) -> arabasını. Buradaki ilk "s" iyelik ekiyle gelen kaynaştırmadır, "n" ise iki ek arasına giren koruyucu ünsüzdür.

Örnek: sabah -> sabahleyin, akşam -> akşamleyin. Bu ek, eklendiği sözcüğü zarf yapar ve sözcüğün yapısını türemiş hâle getirir.

Az (isim) + -ımsa (isimden fiil yapım eki) + -mak (mastar eki). "Bir şeyi az görmek, küçük görmek" anlamı katar. Benzer örnek: benimsemek.

Oyun + a -> Oyna- (yapım eki alırken "u" düşer) + -yor.

Bir fiile "-adurmak, -egelmek, -ekalmak" yardımcı fiillerinin getirilmesiyle oluşur ve eylemin devam ettiği anlamını verir. Bu fiiller daima bitişik yazılır.

Fiillere geldiğinde ("gelirken") kesinlikle yapım ekidir. İsimlere geldiğinde ("çocukken") ise ek-fiilin zarf-fiil hâli olarak kabul edilir. KPSS'de genellikle yapım eki kabul edilir.

"-dir" eki, bir işi başkasına yaptırma anlamı katan ve ettirgen veya oldurgan çatılı fiiller türeten bir yapım ekidir. Örnekler: yazdırmak, güldürmek.

Genellikle yansıma sözcüklerin tekrarıyla oluşan ve zamanla kalıplaşarak tek bir nesne veya kavramın adı hâline gelen birleşik sözcüklerdir.

İsimden fiil türeten '-le' eki, ünlüyle biten bir isme geldiğinde ismin sonundaki ünlüyü düşürebilir. Buna ünlü düşmesi denir.

Örnek: Ev-im (benim evim), araba-n (senin araban), okul-u (onun okulu). Bu ekler bir varlığın kime veya neye ait olduğunu belirtir.

Sesteş kökler, yazılışları aynı ancak anlamları ve türleri tamamen farklı olan köklerdir. Cümledeki bağlam kökün türünü ve aldığı eki belirler.

Kökün en az bir yapım eki almış hâline gövde denir. Gövdeye yeni bir yapım eki getirilerek oluşturulan sözcüklere 'gövdeden türemiş' denir.

Bu ek, bir eylemi yapan kişiyi veya o işi yapmaya yarayan aleti belirten isimler türetir. Örnek: sat-ıcı, kal-ıcı, del-ici.

Birleşik sözcükler farklı yollarla oluşabilir. Sayıların tekrarıyla oluşan birleşik sözcükler de bunlardan biridir (örn: üçer beşer, birer birer).

Bir sözcükte kaç tane çekim eki olursa olsun, eğer bir tane bile yapım eki varsa o sözcük yapıca türemiştir. Örn: göz-lük-çü-ler (türemiş).

Sözcüğün kökü, sözcüğün tamamıyla anlamca ilişkili en küçük parçasıdır. Ağır-la-ş-tı -> kök 'ağır' ismidir.

Türkçede bazı küçültme ekleri (-cık, -cik) isimden isim türeten yapım ekleri olarak kabul edilir ve eklendikleri sözcükte ses düşmesine yol açabilir.

Bu durum kuralın istisnalarındandır. Özellikle '-ki', '-leyin', '-siz' yapım ekleri ile hal eki almış bazı sözcüklerde görülür.