Hukuka Giriş bilgi kartları

Hukuk kurallarını diğerlerinden ayıran en temel özellik, yaptırımının maddi olması ve devlet gücüyle desteklenmesidir.

İptal, hukuka aykırı olarak yapılmış bir idari işlemin, yargı kararıyla geçmişe etkili olarak ortadan kaldırılmasıdır. Diğer yaptırım türleri; ceza, cebri icra, tazminat ve hükümsüzlüktür.

Yokluk durumunda işlem hukuken hiç meydana gelmemiştir. Örneğin, resmi evlendirme memuru önünde yapılmayan bir evlilik yok hükmündedir. Butlanda ise işlem kurulmuştur ancak kanunun emredici hükümlerine aykırıdır.

Hak ehliyeti ise sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düşüldüğü anda başlar. Bu, kişiliğin başlangıcından farklı bir kavramdır.

Bunlar normlar hiyerarşisine göre sıralanmış asli (bağlayıcı) kaynaklardır. Hakim, bir uyuşmazlığı çözerken öncelikle bu kaynaklara başvurmak zorundadır.

Hukuk kurallarına uyulmadığında, devletin zor kullanma gücünü içeren maddi yaptırımlar uygulanır. Diğer sosyal düzen kurallarının yaptırımı ise genellikle manevidir (ayıplanma, günah sayılma vb.).

Fiil ehliyetinin üç temel şartı vardır: Ayırt etme gücüne sahip olmak, ergin (reşit) olmak ve kısıtlı olmamak. Bu üç şartı taşıyan kişilere tam ehliyetli denir.

Bu durumda hakim hukuk yaratmaz; kanun koyucunun bilinçli olarak bıraktığı boşluğu, somut olayın özelliklerine göre takdir yetkisini kullanarak doldurur. Örnek: Nafaka miktarının belirlenmesi.

Hak düşürücü süre, hakkın özünü ortadan kaldırır. Hakim tarafından re'sen (kendiliğinden) dikkate alınır ve taraflar ileri sürmese bile göz önünde bulundurulur. Zamanaşımından bu yönüyle ayrılır.

Kesin hükümsüzlük durumunda işlem, yapıldığı andan itibaren geçersizdir ve sonradan geçerli hale getirilemez. Örneğin, resmi evlendirme memuru önünde yapılmayan bir evlilik sözleşmesi kesin hükümsüzdür.

Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesinde düzenlenmiştir. Hakların kullanılmasında ve borçların ifasında temel bir ilkedir ve hakkın kötüye kullanılmasını yasaklar.

Bu kaynaklar hâkimi bağlayıcı değildir. Ancak Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararları, benzer olaylarda tüm mahkemeleri bağladığı için istisnai olarak hukukun asli kaynağı kabul edilir.

Bu yorum yönteminde, kanunun lafzından (sözünden) ziyade, kanun koyucunun iradesi ve kanunun çıkarılma amacı esas alınır. Modern hukuk sistemlerinde en çok tercih edilen yöntemdir.

Yedek hukuk kuralları, tamamlayıcı ve yorumlayıcı hukuk kuralları olmak üzere ikiye ayrılır. Tarafların iradesi esastır, kanun hükmü ikincildir.

Kamu hukuku dalları arasında Anayasa Hukuku, İdare Hukuku, Ceza Hukuku ve Devletler Genel Hukuku gibi alanlar bulunur. Özel hukuktan temel farkı, taraflar arasındaki eşitsizliktir.

Medeni Kanun madde 3'te düzenlenmiştir. Kanunun iyiniyete hukuki bir sonuç bağladığı durumlarda, asıl olan iyiniyetin varlığıdır. Bu durum, hakların kazanılmasında rol oynar.

Kişilik hakkı, kişinin yaşam, sağlık, şeref ve haysiyet gibi devredilemez ve vazgeçilemez değerlerini koruyan, herkese karşı ileri sürülebilen mutlak haklardır.

Bu durumda hâkim, Medeni Kanun madde 1'e göre kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir, yani hukuk yaratır. Bu, kanun boşluğundan daha geniş bir kavramdır.

Bu dört dala ek olarak, Borçlar Kanunu da genellikle Medeni Kanun'un bir parçası, beşinci bir dalı olarak kabul edilir ve özel hukukun en geniş alanını oluşturur.

Tazminat, verilen zararı maddi veya manevi olarak karşılamayı hedefler. Amacı cezalandırmak değil, zararı denkleştirmektir. İki türü vardır: Maddi Tazminat ve Manevi Tazminat.

Bu kurallar, kamu düzenini, genel ahlakı ve zayıfları koruma amacı güder. Tarafların iradesi bu kuralları değiştiremez.

Hak ehliyeti pasif bir ehliyettir ve sağ ve tam doğmak koşuluyla herkesin doğum anından itibaren sahip olduğu genel ve eşit bir ehliyettir.

Bu durumda işlem baştan itibaren geçersiz olmaz; sakatlık, hakkı olan tarafça belirli bir süre içinde ileri sürülene kadar geçerliliğini korur. Bu süreye hak düşürücü süre denir.

Özel hukuk dallarına örnek olarak Medeni Hukuk, Borçlar Hukuku ve Ticaret Hukuku verilebilir. Devlet bu alanda birey gibi taraf olabilir.

Bu ilke, hukuki güvenlik ve öngörülebilirlik sağlamayı amaçlar. Ancak, lehe olan ceza kanunları gibi istisnaları mevcuttur.

Bir davranışın örf ve âdet hukuku sayılabilmesi için süreklilik (maddi unsur), genel inanç (manevi unsur) ve devlet desteği (hukuki unsur) gerekir.

Bu üç şartın bir arada bulunması, kişinin kendi fiilleriyle hak kazanabilmesi ve borç altına girebilmesi için zorunludur.

Bu ilke, "faile göre şahsilik" ve "mağdura göre şahsilik" olmak üzere ikiye ayrılır ve devletin kendi vatandaşları üzerindeki egemenlik yetkisinin bir sonucudur.

Bu kurallar, sözleşmenin esaslı unsurlarında değil, faiz oranı veya teslim yeri gibi ikincil konulardaki boşlukları doldurur.

İdari yaptırımlar, idari para cezaları, disiplin cezaları veya bir faaliyetten men etme gibi çeşitlilik gösterebilir ve idarenin re'sen icra yetkisine dayanır.

Normlar hiyerarşisi, hukuk kurallarının astlık-üstlük ilişkisini ifade eder. Bir alt norm, üst norma aykırı olamaz. Aykırılık durumunda üst norm esas alınır.

Cebri icra, alacaklının talebi üzerine, borçlunun malvarlığına devlet organları (icra daireleri) aracılığıyla el konularak alacağın tahsil edilmesidir. Hukuk devletinin bir gereğidir.

Beklenen hak, gelecekte belirli şartların gerçekleşmesine bağlı olan bir haktır (örneğin, mirasçının muris ölmeden önceki miras hakkı beklentisi). Kazanılmış hak ise hukuken elde edilmiş ve korunan mevcut bir haktır.

Pozitif hukuk, bir ülkede yetkili bir makam tarafından konulmuş ve yürürlükte olan hukuk kurallarının bütünüdür. Hem yazılı (Anayasa, kanun vb.) hem de yazısız (örf ve adet) kuralları kapsar.

Tek taraflı bağlamazlık, hukuki işlemin sadece bir taraf için bağlayıcı olmaması durumudur. Sınırlı ehliyetsizin yaptığı işlem kendisini bağlamazken, karşı taraf bu işlemle bağlıdır. Yasal danışman onay verirse işlem geçerli hale gelir, vermezse baştan itibaren geçersiz sayılır.

Ayni haklar, kişiye bir eşya üzerinde doğrudan egemenlik yetkisi verir ve bu hak herkese karşı ileri sürülebilir. En bilinen örneği mülkiyet hakkıdır.

Bu boşluk türünde kanun koyucu, olayın özelliklerine göre hakimin takdir yetkisini kullanarak bir çözüm bulmasını amaçlamıştır. Örneğin, kanundaki "hakkaniyete uygun bir nafaka" ifadesi kural içi boşluğa örnektir.

Gabin, Borçlar Kanunu'nda düzenlenmiş olup, zayıf durumda olan tarafa, edimler arasındaki aşırı oransızlık nedeniyle sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirme veya sözleşmeyi iptal etme hakkı tanıyan bir nispi butlan halidir.

Gaiplik kararı, hakları ölüme bağlı olanların talebi üzerine mahkeme tarafından verilir. Gerekli süreler:

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolmada 1 yıl
• Uzun süredir haber alınamama durumunda son haber tarihinden itibaren 5 yıl

Bu yöntemin amacı, kanun metninin lafzından ziyade, kanunu yapanların o kuralı koyarken gerçekte neyi amaçladığını, yani onların iradesini ortaya çıkarmaktır.

İçtihatlar, hâkimin hukuk yaratma sürecinde başvurduğu yardımcı kaynaklardandır. Ancak, Yargıtay ve Danıştay'ın İçtihadı Birleştirme Kararları ile Anayasa Mahkemesi kararları bağlayıcı niteliktedir.

Bu haklar, sahibine tek taraflı bir irade açıklamasıyla hukuki bir sonuç meydana getirme yetkisi verir. Örneğin, sözleşmeyi feshetme, alım (iştira) hakkını kullanma gibi haklar yenilik doğuran haklardır. Üçe ayrılırlar: Kurucu, değiştirici ve bozucu yenilik doğuran haklar.

Bu karine, özellikle miras hukuku açısından önemlidir. Çünkü birlikte ölmüş sayılan kişiler birbirlerine mirasçı olamazlar. Bu, Medeni Kanun'da düzenlenmiş adi bir karinedir, yani aksinin ispatı mümkündür.

Örneğin, tapuda resmi şekilde yapılması gereken bir taşınmaz satış sözleşmesinin adi yazılı şekilde yapılması, işlemi mutlak butlanla geçersiz kılar. Bu geçersizlik hâkim tarafından re'sen (kendiliğinden) dikkate alınır ve herkes tarafından ileri sürülebilir.

Türk Medeni Kanunu'na göre bir kimsenin aynı zamanda birden fazla yerleşim yeri olamaz. Bu kuralın istisnaları ticari ve sınai kuruluşlar için geçerlidir. Yerleşim yeri, kişinin hukuki ilişkilerinde merkezi bir rol oynar.

Bu ilke, bir kimsenin bir hakka sahip olmasının, o hakkı sınırsız ve keyfi bir şekilde kullanabileceği anlamına gelmediğini belirtir. Dürüstlük kuralının özel bir uygulama alanıdır.

Hukuki olaylar irade dışıdır. İnsan iradesiyle gerçekleşen ve hukuki sonuç doğuran eylemlere hukuki fiil, hukuki bir sonuç doğurmaya yönelik irade açıklamasına ise hukuki işlem denir.

Bir davranışın toplumda sürekli tekrarlanması, toplumun o davranışa uymanın zorunlu olduğuna inanması ve uyuşmazlık durumunda yargı organlarınca uygulanması gerekir.

Kazanılmış hak ilkesi, hukuki güvenlik ve istikrarın bir gereğidir. Kanunların geriye yürümezliği ilkesi ile yakından ilişkilidir.

Bu tüzel kişiler, kamu yararı amacıyla kurulur ve kamu gücü kullanma yetkisine sahiptirler. Özel hukuk tüzel kişileri ise (dernek, vakıf, şirket) kişilerin serbest iradeleriyle kurulur.