İdari Yapı bilgi kartları

Vali, ilde Cumhurbaşkanının temsilcisi ve idari yürütme vasıtasıdır. İldeki en yetkili mülki idare amiridir.

İdari vesayet, merkezi idarenin, yerel yönetimlerin eylem ve işlemleri üzerinde kullandığı bir hukukilik ve yerindelik denetimidir. Hiyerarşiden farklıdır.

Anayasa'ya göre illerin ve ilçelerin kurulması, kaldırılması, merkezlerinin belirtilmesi, adlarının değiştirilmesi ve bir ilçenin başka bir ile bağlanması ancak kanunla olur.

Türkiye'deki mahalli idareler bu üç temel birimden oluşur. Büyükşehir belediyeleri de bir belediye türüdür.

Köy derneği, köydeki tüm seçmenlerden oluşur ve köyün karar organıdır. Köy muhtarı ve ihtiyar meclisinin üstündedir.

Belediyeler, belde sakinlerinin mahalli ve müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçimle belirlenen kamu tüzel kişileridir. Kurulmaları için nüfus şartı 5.000'dir.

Valiler, ilde devletin ve cumhurbaşkanının temsilcisi ve idari yürütme vasıtasıdır. Bu sıfatla, mevzuatın uygulanmasını temin etmek amacıyla genelgeler yayımlayabilirler.

Normal belediyeler cumhurbaşkanı kararıyla kurulurken, büyükşehir belediyelerinin kurulması, kaldırılması veya sınırlarının değiştirilmesi ancak TBMM tarafından çıkarılacak bir kanunla mümkündür.

Bucaklar, 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu'nda hâlâ bir idari birim olarak yer almasına rağmen, 1970'li yıllardan sonra bucak müdürlükleri kademeli olarak kaldırıldığı için uygulamada işlevini yitirmiştir.

Belediyenin organları şunlardır:

• Belediye Meclisi (Karar organı)
• Belediye Encümeni (Yürütme ve danışma organı)
• Belediye Başkanı (Yürütme organı)

Kaymakam, ilçede merkezi idareyi temsil eder ve validen sonra gelen en yetkili mülki idare amiridir. Validen farklı olarak bir istisnai memur değildir.

İl, ilçe kurulması, kaldırılması, merkezlerinin belirtilmesi, adlarının değiştirilmesi gibi temel idari yapı değişiklikleri TBMM tarafından çıkarılan kanunlarla yapılır.

Belediye başkanı, belediye idaresinin başı ve belediye tüzel kişiliğinin temsilcisidir. Yürütme organı olarak görev yapar. Bütçeyi hazırlar, meclise sunar ve uygular.

İdari yapıdaki hiyerarşi gereği, ilçe idaresinin başı olan kaymakam, il idaresinin başı olan valiye karşı sorumludur. Vali, kaymakamlar üzerinde hiyerarşik denetim yetkisine sahiptir.

Muhtar, hem köyün (köy tüzel kişiliğinin başı) hem de mahallenin (belediye teşkilatı içinde bir idari birim) yöneticisidir. Seçimle iş başına gelir.

5393 sayılı Belediye Kanunu'na göre, İçişleri Bakanlığı'nın talebi üzerine Danıştay kararıyla görevden uzaklaştırılan belediye başkanının yerine vali tarafından görevlendirme yapılır. Bu durum, merkezi idarenin yerel yönetimler üzerindeki vesayet denetiminin bir örneğidir.

Köy derneği, köydeki seçmen kütüğüne kayıtlı tüm vatandaşların katılımıyla oluşan bir karar organıdır ve doğrudan demokrasinin ender görülen örneklerinden biridir.

Anayasa'da düzenlenen bu ilke, sadece valilere tanınmış bir istisnai yetkidir. Valiler, bu yetki sayesinde ilin genel idaresiyle ilgili konularda merkezin onayını beklemeden karar alabilirler. Kaymakamlarda bu yetki bulunmaz.

İl özel idareleri, 2014 yılında 6360 sayılı Kanun ile büyükşehir statüsündeki 30 ilde kaldırılmıştır. Günümüzde sadece büyükşehir olmayan 51 ilde varlığını sürdürmektedir.

Katılma işlemi için, katılınacak belediye meclisinin olumlu görüşü ve katılan belediye meclisinin kararı gereklidir. Bu, idari yapının daha verimli hale getirilmesi amacıyla yapılan bir düzenlemedir.

Mahalle, tüzel kişiliği olmayan merkezi idarenin en küçük birimidir. Muhtar ve ihtiyar heyeti mahallenin yönetim organlarıdır ve mahalle halkı tarafından seçilirler.

Belediyeler, kanunlarla belirtilen vergi, resim, harç ve katılma payları gibi çeşitli gelir kaynaklarına sahiptir. Emlak vergisi, bu kaynakların en önemlilerinden biridir ve doğrudan belediye bütçesine aktarılır.

Anayasa'nın 106. maddesine göre, bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri ve yetkileri ile teşkilat yapısı Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile belirlenir. Bu, yürütmenin asli düzenleyici işlemlerindendir.

İl özel idaresinin üç temel organı vardır:

• İl Genel Meclisi (Karar organı)
• İl Encümeni (Yürütme ve danışma organı)
• Vali (Yürütme organının başı)

İl encümeni, valinin başkanlığında toplanır ve kamulaştırma gibi önemli kararlar alır.

Vali, il sınırları içinde kamu düzenini ve güvenliğini sağlamak, kanun ve diğer mevzuatın uygulanmasını temin etmek amacıyla genel emirler çıkarabilir. Bu yetki, valinin idarenin bütünlüğü ilkesi çerçevesindeki rolünün bir parçasıdır.

Köy ihtiyar meclisi, seçilmiş üyeler ve doğal üyelerden oluşur. Köydeki öğretmen ve imam, görevleri gereği meclisin doğal (atanmış) üyeleridir ve oy hakları vardır.

Anayasa'nın 127. maddesi, büyükşehir belediyeleri için özel yönetim esaslarının kanunla getirileceğini belirtir. Bu durum, büyükşehirlerin farklı ve karmaşık yapıları nedeniyle genel düzenlemelerden ayrı, kendilerine özgü bir yasal çerçeveye ihtiyaç duymasından kaynaklanır.

Bu yetki, merkezi idarenin yerel yönetimler üzerindeki idari vesayet denetiminin bir parçasıdır. Görevden uzaklaştırma bir ceza değil, soruşturmanın selameti için alınan geçici bir tedbirdir ve kesin mahkeme kararına kadar devam eder.

2018'de Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçişle birlikte Kalkınma Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü'nün görevlerini devralarak kurulmuştur. Doğrudan Cumhurbaşkanlığına bağlıdır.

Belediye başkanı, belediyenin yürütme organı olup halk tarafından 5 yıllık bir süre için doğrudan seçilir. Belediyeyi devlet dairelerinde ve mahkemelerde temsil eder.

Kamu tüzel kişiliği; il özel idaresi, belediye ve köy gibi mahalli idarelere ve hizmet yerinden yönetim kuruluşlarına aittir. İl ve ilçe, merkezi idarenin taşra birimleri olarak devlet tüzel kişiliğini temsil ederler.

Bakanlar, Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve görevden alınır. Kendi bakanlıklarındaki her türlü işlemden ve emri altındakilerin eylem ve işlemlerinden Cumhurbaşkanına karşı siyasi olarak sorumludurlar.

Örneğin, birkaç belediyenin ortak bir katı atık tesisi kurmak için bir araya gelerek oluşturduğu yapı bir mahallî idare birliğidir. Bu birlikler, kaynakların verimli kullanılmasına olanak tanır.

5442 sayılı İl İdaresi Kanunu'na göre, bu tür idari bağlılık değişiklikleri kanun gerektirmez. Ancak il ve ilçe sınırlarının genel olarak değiştirilmesi veya yeni il/ilçe kurulması kanunla olur. Bu ayrım önemlidir.

İl özel idarelerinin en önemli gelir kalemlerinden biri, devletin topladığı toplam vergi gelirlerinden kanunla belirlenmiş oranda kendilerine aktarılan bu paydır. Bu, mali özerkliklerini destekleyen bir mekanizmadır.

Belediye encümeni, belediyenin yürütme ve danışma organı olarak görev yapar. Belediye meclisinin aldığı kararları uygular ve idari nitelikteki önemli kararları alır.

Vali, il özel idaresinin başı ve yürütme organı olmasına rağmen, karar organı olan İl Genel Meclisine başkanlık etmez. Meclis kendi başkanını kendi üyeleri arasından seçer.

5355 sayılı Mahalli İdare Birlikleri Kanunu'na göre, birliğin kurulması, ilgili mahalli idare meclislerinin birlik tüzüğünü kabul etmesi ve ardından Cumhurbaşkanının izniyle mümkün olur.

442 sayılı Köy Kanunu'na göre, köy kurulabilmesi için nüfusun 150 ile 2000 arasında olması şartı aranır. Bu işlem İçişleri Bakanlığı'nın kararıyla gerçekleşir.

Bucaklar, 1970'li yıllardan sonra kademeli olarak kaldırılmış ve günümüzde fiilen bir işlevi kalmamıştır. Ancak yasal olarak varlığını sürdürmektedir ve teorik olarak amiri bucak müdürüdür.

Merkezi idare (başkent teşkilatı) içinde yer alan bakanlıklar, ayrı bir tüzel kişilik yerine doğrudan devleti temsil ederler. Kamu tüzel kişiliği, genellikle yerinden yönetim birimlerine tanınan bir özelliktir.

Belediye Encümeni, belediye başkanının başkanlığında, meclis üyeleri ve birim amirlerinden oluşur. Kamulaştırma kararı almak, para cezası kesmek gibi önemli yürütme ve yaptırım görevleri vardır.

Bu durum, merkezi idarenin yerel yönetimler üzerindeki idari vesayet denetiminin bir örneğidir. Vali veya kaymakam, meclis kararını hukuka aykırı bulursa, kararın yürütmesinin durdurulmasını da talep ederek idare mahkemesinde dava açabilir.

Vali ataması doğrudan bir Cumhurbaşkanı kararıdır ve Resmi Gazete'de yayımlanır. Kaymakam ataması ise İçişleri Bakanlığı'nın teklifi üzerine Cumhurbaşkanı'nın onayıyla gerçekleşen bir idari işlemdir. Bu fark, iki makamın hiyerarşik konumundaki farklılığı da yansıtır.

Anayasa'ya göre, YAŞ'ın terfi ve kadrosuzluk nedeniyle emekliye ayırma kararları yargı denetimi dışındadır. Ancak bunun dışındaki sebeplerle (örneğin disiplinsizlik) ordudan ihraç (ilişik kesme) kararlarına karşı idari yargı yolu açıktır.

Büyükşehir belediye başkanı, belediye teşkilatının en üst amiridir ve doğrudan halk tarafından beş yıllığına seçilir. Belediyeyi temsil eder ve idarenin yürütülmesinden sorumludur.

Belediye Kanunu'na göre, belediyeler arasındaki görev ve yetki uyuşmazlıklarında nihai karar mercii Danıştay'dır. Bu, idari yargının en üst organı olarak Danıştay'ın görevleri arasındadır.

6360 sayılı Kanun ile büyükşehir statüsü kazanan illerde il özel idareleri kaldırılmış ve görevlerinin önemli bir kısmı valiliklere bağlı olarak kurulan YİKOB'lara devredilmiştir.

Kesin hesabın kabulü, belediyenin bir önceki yılki mali performansının ibra edilmesi anlamına geldiği için kanun koyucu tarafından bütçenin kabulünden daha yüksek bir nisap olan nitelikli çoğunluk şartı getirilmiştir.

İl encümeni, hem seçimle gelen üyeleri (il genel meclisinden) hem de atanmış üyeleri (valinin seçtiği birim amirleri ve genel sekreter) barındıran karma yapıda bir organdır.