Yürütme bilgi kartları

2017 Anayasa değişikliği ile yürütme organı tek kanatlı hale gelmiş ve bu yetki ile görev yalnızca Cumhurbaşkanına verilmiştir. Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmıştır.

Makamın boşalması halinde 45 gün içinde Cumhurbaşkanı seçimi yapılır. Bu süreçte en yaşlı Cumhurbaşkanı yardımcısı, Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanarak vekalet görevini yürütür.

Bu durum, bir kişinin Cumhurbaşkanlığına üçüncü kez aday olabilmesinin tek istisnasıdır. Bu kararın TBMM tarafından üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla (360 milletvekili) alınması gerekir.

Cumhurbaşkanı tarafından ilan edilen OHAL kararı, aynı gün TBMM'nin onayına sunulur. TBMM, OHAL süresini her defasında dört ayı geçmemek üzere uzatabilir.

Yüce Divan'a sevk kararı için 600 milletvekilinin en az 400'ünün oyu gereklidir. Soruşturma açılması için ise üye tamsayısının beşte üçünün (3/5) oyu yeterlidir.

TBMM tarafından bir kanunla uygun bulunan milletlerarası antlaşmalar, Cumhurbaşkanı tarafından onaylanır ve yayımlanır. Bu antlaşmalar kanun hükmündedir.

Örneğin, bir bakanlığın teşkilat yapısını düzenlemek Kararname ile yapılırken, bir rektör ataması Karar ile yapılır.

1982 Anayasası'na göre DDK, idarenin hukuka uygunluğunun, düzenli ve verimli işleyişinin ve geliştirilmesinin sağlanması amacıyla Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak kurulmuştur. Ancak yargı organları DDK'nın denetim alanı dışındadır.

2017 Anayasa değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmiş, bu değişiklikle birlikte bakanların TBMM'ye karşı olan siyasi sorumluluğu kaldırılarak Cumhurbaşkanına karşı sorumlu olmaları esası getirilmiştir.

Anayasa'nın 89. maddesine göre, Cumhurbaşkanı, yayımlanmasını kısmen veya tamamen uygun bulmadığı kanunları, bir daha görüşülmek üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte on beş gün içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderebilir. Ancak Bütçe Kanunları bu hükmün dışındadır.

DDK, idarenin hukuka uygunluğunun, düzenli ve verimli şekilde yürütülmesinin ve geliştirilmesinin sağlanması amacıyla Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak görev yapar. Bu nedenle başkan ve üyelerinin atanması doğrudan Cumhurbaşkanının yetkisindedir.

Anayasa'nın 148. maddesi, olağanüstü hâllerde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin şekil ve esas bakımından Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde dava açılamayacağını açıkça belirtir.

Anayasa'nın 15. maddesine göre, savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde bile bu temel hak ve hürriyetlerin kullanılması durdurulamaz.

Milli Güvenlik Kurulu, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanır. Anayasa'ya göre Cumhurbaşkanının katılamadığı zamanlarda ise bu görevi Cumhurbaşkanı yardımcısı üstlenir.

Bu durum, Cumhurbaşkanlığı makamının boşalmasına neden olan özel hallerden biridir ve karar verme yetkisi milli iradenin temsilcisi olan TBMM'ye aittir. Bu, nitelikli bir çoğunluk gerektirir.

Anayasa'ya göre MGK'nın gündemini belirleme yetkisi, yürütmenin başı olan Cumhurbaşkanına aittir. Bu, ülkenin güvenlik politikalarının en üst düzeyde şekillendirilmesindeki merkezi rolünü gösterir.

Olağan dönem CBK'ları, normlar hiyerarşisinde kanunların altındadır. Bu nedenle, Anayasa'nın kanuna bıraktığı veya kanunların zaten düzenlediği alanlara ve temel hak ve hürriyetlere dokunamazlar.

Bakanlar ve Cumhurbaşkanı yardımcıları, Cumhurbaşkanına karşı sorumlu olsalar da görev suçlarına ilişkin cezai sorumlulukları TBMM denetimine tabidir. Bu denetim yolu 'Meclis Soruşturması'dır.

Normlar hiyerarşisine göre kanun, olağan dönem Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinden daha üst bir normdur. Bu kural, yasama organı olan TBMM'nin üstünlüğünü korur.

Anayasa'ya göre Başkomutanlık TBMM'nin manevi varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil edilir. Ancak savaş halinde bu görev, Cumhurbaşkanı adına Genelkurmay Başkanı tarafından fiilen yürütülür.

2017 Anayasa değişikliği ile rektör atama yetkisi tamamen Cumhurbaşkanına verilmiştir. Cumhurbaşkanı, YÖK üyelerinin bir kısmını da doğrudan seçer.

İdari İşler Başkanlığı, Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi ile oluşturulmuş bir birimdir ve başkanı en yüksek devlet memuru statüsündedir. Cumhurbaşkanına karşı sorumludur.

Anayasa'nın 104. maddesine göre, Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar (kişi hakları ve ödevleri) ile dördüncü bölümde yer alan siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.

Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'nde bütçeyi hazırlama ve Meclis'e sunma yetkisi tamamen yürütmenin başı olan Cumhurbaşkanına verilmiştir. Meclis ise bütçeyi onaylar veya reddeder, ancak üzerinde değişiklik yapamaz.

MGK, aldığı kararları Cumhurbaşkanına bildirir. Cumhurbaşkanı bu kararları değerlendirir. Kararların doğrudan bir hukuki bağlayıcılığı yoktur ancak yürütme organı için yönlendirici bir nitelik taşır.

Cumhurbaşkanının görev suçları için Yüce Divan süreci işlerken, adi (kişisel) suçları için görev sonrasında normal mahkemelerde yargılanma yolu açıktır. Bu durum, milletvekili dokunulmazlığına benzer bir koruma sağlar.

Yönetmelik çıkarma yetkisi sadece merkezi idareye (Cumhurbaşkanı, bakanlıklar) özgü değildir. Belediyeler, üniversiteler, TRT gibi kamu tüzel kişileri de kendi görev alanlarıyla sınırlı olmak kaydıyla yönetmelik çıkarabilir.

1982 Anayasası'nın 104. maddesine göre, milletlerarası antlaşmaları onaylamak ve yayımlamak gibi dış politikaya ilişkin temel yetkiler Cumhurbaşkanına aittir. Büyükelçi atamak da bu yetkiler arasındadır.

Bu yetki, TBMM'nin tatilde veya ara vermede olduğu bir zamana denk gelirse ve ülkenin ani bir saldırıya uğraması halinde, TBMM toplanıncaya kadar TSK'nın kullanılmasına karar vermesini kapsar. Bu durum, Anayasa'nın 92. maddesinde düzenlenmiştir.

Genelkurmay Başkanı, Cumhurbaşkanınca atanır ve görev ve yetkileri kanunla düzenlenir. Genelkurmay Başkanı, görev ve yetkilerinden dolayı Milli Savunma Bakanına karşı sorumludur.

Anayasa'ya göre Danıştay üyelerinin dörtte üçü Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK), dörtte biri ise Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. Bu, yargı ve yürütme arasındaki denge ve denetim mekanizmalarından biridir.

Anayasa'nın 119. maddesine göre, OHAL kararı verildiği gün Resmî Gazete'de yayımlanır ve aynı gün TBMM'nin onayına sunulur. Meclis onayı, OHAL'in devamı için zorunlu bir şarttır. Meclis'in onayı olmadan OHAL devam edemez.

Bu süre ve dava açma yetkisine sahip olanlar, kanunların anayasaya uygunluk denetimi için de geçerli olan kurallardır. Bu durum, CBK'lerin yargısal denetiminin kanunlar gibi sıkı bir usule tabi olduğunu gösterir.

2017 Anayasa değişikliği ile Jandarma Genel Komutanlığı'nın tamamen İçişleri Bakanlığı'na bağlanması sonucunda, komutanın MGK üyeliği sona ermiştir. Bu değişiklik sivil yönetimin güçlendirilmesi adımlarından biri olarak kabul edilir.

Anayasa'nın 104. maddesi uyarınca, Cumhurbaşkanı Devletin başıdır. Bu sıfatla Türkiye Cumhuriyeti'ni ve Türk Milletinin birliğini temsil eder; Anayasanın uygulanmasını, devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını temin eder.

Cumhurbaşkanının katılamadığı durumlarda, görevlendireceği Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlık eder.

Bu durum, yürütmenin faaliyetlerinin aksamaması için anayasal bir güvencedir ve 2017 Anayasa değişikliği ile getirilmiştir. Bu durumda yeni bir kanun teklifi sunulmaz.

Bu değişiklikle DDK'nın denetim alanı sivil toplumu da kapsayacak şekilde önemli ölçüde genişletilmiştir. Ancak DDK'nın yargı organlarını denetleme yetkisi yoktur.

2017 Anayasa değişikliği ile bakanlıkların düzenlenmesi yetkisi kanundan alınarak doğrudan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine bırakılmıştır. Bu, yürütmenin daha hızlı ve esnek bir yapıya kavuşmasını amaçlamıştır.

2017 Anayasa değişikliği sonrasında yapılan yasal düzenlemelerle MİT, doğrudan Cumhurbaşkanına bağlanmış ve yürütme organı içindeki konumu güçlendirilmiştir.

1982 Anayasası'na göre yürütme yetkisinin tek sahibi olan Cumhurbaşkanı, yardımcılarını ve bakanları tek başına atar ve görevden alır. Bu yetkiyi kullanırken herhangi bir kurumun onayına ihtiyacı yoktur.

DDK, Cumhurbaşkanına bağlı bir denetim organıdır. Hazırladığı raporlar idari ve hukuki olarak bağlayıcı değildir, sadece öneri niteliği taşır. Yargı organları yerine geçerek karar veremezler.

Anayasa'nın 106. maddesine göre, Yüce Divan'da seçilmeye engel bir suçtan mahkûm edilen Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakanın görevi derhal sona erer. Bu durum, kararın kesinleşmesini beklemeden, hükmün verildiği anda gerçekleşir.

Forsun ortasındaki güneş Türkiye Cumhuriyeti'ni, etrafındaki 16 yıldız ise tarih boyunca kurulmuş olan 16 büyük Türk İmparatorluğu'nu simgeler. Bu fors, Türk devlet geleneğinin devamlılığının bir sembolüdür.

Anayasa'nın 89. maddesine göre, Cumhurbaşkanı Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunları on beş gün içinde yayımlar. Bu süre içinde kanunu uygun bulmazsa, bir daha görüşülmek üzere TBMM'ye geri gönderebilir (bütçe kanunları hariç).

Politika kurulları, Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile düzenlenir ve doğrudan Cumhurbaşkanına bağlı olarak çalışırlar. Bu kurullar, yürütme politikalarının oluşturulmasında Cumhurbaşkanına danışmanlık yapar.

Bütçe kanun teklifi, anayasal bir zorunluluk olarak önce Plan ve Bütçe Komisyonunda 55 gün içinde görüşülerek karara bağlanır ve ardından TBMM Genel Kuruluna sunulur. Komisyon, teklif üzerinde değişiklik yapma yetkisine sahiptir.

Bu yetki, DDK'nın etkinliğini artıran önemli bir unsurdur. Kurulun kendisi değil, doğrudan başkanın bu kararı alabilmesi dikkat çekicidir. Bu karar üzerine ilgili kurum kendi soruşturmasını başlatır.

Cumhurbaşkanı Kararı, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'nden (CBK) farklıdır. CBK'lar kanun gibi genel, soyut ve sürekli düzenlemeler yaparken; Cumhurbaşkanı Kararları daha çok idari işlem niteliğindedir ve yargısal denetimi Danıştay tarafından yapılır.

Anayasa'nın 105. maddesinde belirtilen bu süreler, soruşturma sürecinin makul bir zamanda tamamlanmasını amaçlar ve kesin sürelerdir. Komisyon bu süre içinde raporunu Meclis Başkanlığı'na sunmak zorundadır.