Türkiye’nin Yer şekilleri Su Örtüsü bilgi kartları

Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan sönmüş bir volkanik dağdır ve Türkiye'nin en yüksek zirvesine sahiptir.

Bu ovalar, sırasıyla Seyhan/Ceyhan, Kızılırmak ve Yeşilırmak nehirlerinin taşıdığı alüvyonları deniz kıyısında biriktirmesiyle oluşmuşlardır.

Bu durum aynı zamanda denizel etkinin iç kesimlere sokulmasına ve kıta sahanlığının geniş olmasına yol açar.

Nemrut Dağı'ndan çıkan lavların bir akarsu vadisinin önünü kapatmasıyla oluşmuştur. Sodalı suyu nedeniyle içinde sadece inci kefali yaşayabilir.

Bu durum, akarsuyun aşındırma gücünün, arazinin yükselme hızından daha fazla olduğunu gösterir. Kızılırmak ve Yeşilırmak'ın bazı bölümleri bu duruma örnektir.

Bu bölgelerdeki kalkerli arazi, suyun etkisiyle kolayca eriyerek lapya, dolin, obruk gibi çok sayıda karstik yer şeklinin oluşmasına neden olmuştur.

Dalga ve akıntıların bir adayı kıyı oku ile karaya bağlaması sonucu oluşan yer şeklidir. Sinop Yarımadası da Türkiye'deki bir diğer önemli tombolo örneğidir.

Fırat ve Dicle nehirleri daha uzun olmalarına rağmen Türkiye sınırları dışında denize dökülürler. Kızılırmak ise Sivas'tan doğup Karadeniz'e dökülür.

Bu dağlar, dördüncü jeolojik zamandaki (Pleistosen) buzullaşmadan etkilenmiş ve yüksek kesimlerinde buzul aşındırmasıyla oluşmuş sirk gölleri barındırır.

Konya'nın Karapınar ilçesinde yer alan Meke Gölü, volkanik bir patlama sonucu oluşan çukurluğun (maar) suyla dolmasıyla meydana gelmiştir. 'Dünyanın nazar boncuğu' olarak da bilinir.

Tektonik hareketler sonucu çöken alanlara (graben) akarsuların alüvyonlarını biriktirmesiyle oluşurlar. Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes ovaları bu türün örnekleridir.

Bu kıyı tipinde, dağların yüksek kısımları denizin üzerinde uzun, dar adalar oluşturur. Adriyatik Denizi'ndeki Dalmaçya kıyıları en bilinen örneğidir.

Akışkanlığı yüksek olan bazaltik lavların yayılarak soğumasıyla oluşan, eğimi az olan bu volkanlara kalkan volkan denir.

Eskiden akarsu vadisi olan alanların, deniz seviyesinin yükselmesi (transgresyon) sonucu sular altında kalmasıyla oluşur.

Genellikle geriye doğru aşındırmanın bir sonucu olarak, daha güçlü olan akarsu komşu akarsuyun su toplama havzasını ele geçirir.

Göle gelen sular buharlaşırken, içindeki tuz ve mineraller göl tabanında birikir. Dışa akışı olmadığı için tuzluluk oranı sürekli artar.

Dalgaların taşıdığı kum ve çakılların bir koyun önünü kapatması sonucu denizle bağlantısı kesilen göllerdir. Büyük ve Küçük Çekmece gölleri de bu tiptedir.

Göller Yöresi'nde yer alan Beyşehir Gölü, aynı zamanda tektonik bir göldür ve sularını bir gideğen ile Çarşamba Suyu'na boşalttığı için tatlıdır.

Türkiye'deki platolar, eski peneplen alanlarının tektonik hareketlerle yükselmesi ve akarsular tarafından yeniden yarılmasıyla oluşmuştur.

Bir vadi yamacından kopan büyük kaya ve toprak kütlelerinin, akarsu yatağının önünü kapatması sonucu geride su birikmesiyle oluşurlar.

Özellikle Batı ve Doğu Karadeniz ile Antalya çevresinde yaygın olarak görülür. Falezlerin oluştuğu kıyılarda kıta sahanlığı genellikle dardır.

Asi Nehri Hatay'dan Akdeniz'e, Meriç Nehri ise Edirne'den Ege Denizi'ne dökülür ve Yunanistan ile doğal sınırımızın bir bölümünü oluşturur.

Bu toptan yükselme, Türkiye'de yüksek platoların geniş yer kaplamasının ve akarsuların yataklarını derine kazarak denge profilinden uzaklaşmasının temel nedenidir.

Elmalı, Kestel, Acıpayam ve Gembos ovaları bu türün en bilinen örnekleridir. Bu ovalar "TAKKE" (Tefenni, Acıpayam, Kestel, Korkuteli, Elmalı) şeklinde kodlanabilir.

Ürgüp, Göreme, Avanos çevresinde (Nevşehir) yaygın olarak görülür. Üstteki daha dirençli kayaç (genellikle bazalt veya andezit), alttaki daha yumuşak olan tüfü korur.

Bu kıyı tipi, karstik platoların denize kadar uzandığı ve küçük kanyon vadilerinin sular altında kaldığı alanlarda meydana gelir.

Denge profiline ulaşmamış akarsuların yatak eğimleri fazladır, aşındırma güçleri ve hidroelektrik potansiyelleri yüksektir. Ulaşıma elverişli değillerdir.

İstanbul'daki Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Terkos (Durusu) gölleri bu oluşuma en tipik örneklerdir.

Tortum, Manavgat, Düden gibi şelalelerin döküldüğü yerlerde belirgin dev kazanları bulunur. Bu, akarsuyun geriye doğru aşındırmasının bir göstergesidir.

Bu plato, akarsular tarafından uzun süre aşındırılarak deniz seviyesine yakın bir düzlük haline gelmiş (peneplenleşmiş), sonrasında ise toptan yükselmeyle tekrar plato özelliği kazanmıştır.

Meriç Nehri, Bulgaristan'dan doğar, Edirne'den Türkiye'ye girer ve Ege Denizi'ne dökülmeden önce Türkiye-Yunanistan sınırını çizer.

Haymana, Cihanbeyli, Obruk ve Uzunyayla platoları bu oluşumun tipik örnekleridir. Aşınmaya karşı dirençli ve dirençsiz tabakaların yatay bir şekilde üst üste sıralanması sonucu oluşurlar.

Ege Bölgesi'ndeki horst (yükselen blok) ve graben (çöken blok) sisteminin bir parçası olan Gökova grabeni, deniz suları tarafından işgal edilerek günümüzdeki körfezi oluşturmuştur.

Nemrut Kaldera Gölü, Türkiye'nin en büyük krater gölüdür ve içinde hem sıcak hem de soğuk su göllerini barındırmasıyla eşsiz bir yapıya sahiptir.

Akarsuyun denize döküldüğü yerde birikme yapmasıyla delta ovası, kara içinde bir çukurlukta birikme yapmasıyla iç ova (tektonik ova) oluşur. Her ikisi de alüvyal ovadır.

Dördüncü jeolojik zamanda Türkiye'nin yüksek dağlarında etkili olan buzullaşma, bu tür vadilerin oluşumuna neden olmuştur. Bu vadiler, buzul sonrası dönemde akarsular tarafından tekrar kullanılabilir.

Bu yarımadalar, büyük ölçüde kolayca çözünebilen kalker (kireçtaşı) kayalarından oluşur, bu da lapya, dolin, uvala, polye gibi karstik şekillerin yaygın olmasına yol açar.

Yeraltından gelen sıcak ve kalsiyum bikarbonatça zengin sular yeryüzüne çıktığında, basıncın düşmesi ve karbondioksitin uçmasıyla kalsiyum karbonat (kalker) çökelir ve zamanla bu beyaz taraçaları oluşturur. Bu bir biriktirme şeklidir.

Boğaz (yarma) vadiler, akarsuların dağ sıralarını enine keserek oluşturduğu dik yamaçlı vadilerdir. Bu oluşumlar genellikle ulaşım için önemli geçitler sağlar.

Fırat Nehri üzerinde, Şanlıurfa ve Adıyaman illeri arasında kurulan Atatürk Barajı'nın oluşturduğu baraj gölü, hem yüzölçümü hem de su hacmi bakımından Türkiye'nin en büyüğüdür.

Bu iki büyük nehir, Irak topraklarının güneyinde birleşerek Şatt'ül-Arap adını alır ve bu isimle Basra Körfezi'ne dökülür.

Lapyalar, karstik aşındırmanın en küçük ve en yaygın yüzey şekilleridir. Özellikle Toros Dağları'nda sıkça görülürler.

Türkiye'nin büyük bölümünde yazların kurak geçmesi ve yağışların belirli mevsimlerde toplanması, akarsu debilerini doğrudan etkiler. Doğu Anadolu'daki akarsularda ise ilkbahardaki kar erimeleri debiyi aniden yükseltir.

Mogan ve komşusu Eymir gölleri, bir akarsu vadisinin önünün taşınan alüvyonlar tarafından kapatılmasıyla oluşmuş klasik alüvyal set gölleridir.

Her iki plato da Batı ve Orta Toroslar'da yer alır ve Türkiye'nin en belirgin karstik arazilerini oluşturur. Bu nedenle yer üstü su kaynakları bakımından fakirdirler.

Mendereslerde suyun hızı virajın dış kısmında artar ve bu alanda aşındırma yaparak 'çarpak' adı verilen diklikleri oluşturur. Yavaş aktığı iç kısımda ise biriktirme yaparak 'yığınak' adı verilen kum adacıklarını oluşturur.

Barkanlar, rüzgar erozyonu ve biriktirmesinin en tipik şekillerindendir. Türkiye'de iklimin kurak ve bitki örtüsünün cılız olduğu alanlarda görülürler.

İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Güneybatı Anadolu kıyıları (Muğla çevresi) bu kıyı tipinin Türkiye'deki en güzel örnekleridir.

1974 yılında işletmeye açılan Keban Barajı, Atatürk Barajı'ndan sonra Türkiye'nin en büyük ikinci yapay gölünü oluşturur ve ülkenin önemli enerji kaynaklarındandır.

Ege Bölgesi'ndeki Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovaları bu tür ovaların en tipik örnekleridir.