I. TBMM Dönemi bilgi kartları

Türkiye Büyük Millet Meclisi, ulusal egemenliğin başlangıcı olarak kabul edilen bu tarihte Ankara'da dualarla açılmıştır.

Bu kanun, TBMM'nin otoritesini sağlamak ve vatana ihanet edenleri yargılamak amacıyla 29 Nisan 1920'de çıkarılmıştır.

Savaş döneminin getirdiği olağanüstü koşullar nedeniyle, hızlı ve etkili kararlar alabilmek amacıyla bu ilke benimsenmiştir.

Bu mahkemelerin üyeleri milletvekilleri arasından seçilirdi ve kararları kesin olup temyiz hakkı yoktu.

Bu grup, Mustafa Kemal'in liderliğindeki Birinci Grup'a (Müdafaa-i Hukuk Grubu) karşı meclis içi muhalefeti oluşturmuştur.

Bu anayasa, Türkiye Devleti'nin ilk anayasasıdır ve egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ilan etmiştir.

Milli Mücadele'nin finansmanı için acil gelir kaynağına ihtiyaç duyulması, bu kanunun ilk sırada çıkarılmasının temel nedenidir.

İtilaf Devletleri'nin Türk tarafı arasında ikilik çıkarma planı, TBMM'nin 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırmasıyla bozulmuştur.

Siyasi bölünmelerin önüne geçmek amacıyla partileşme yerine Müdafaa-i Hukuk Grubu gibi fikir grupları etrafında toplanılmıştır.

Bir meclisin anayasa yapması ve yeni bir devlet düzeni kurması, onun kurucu meclis niteliğinde olduğunun en açık kanıtıdır.

Bu sistemde yasama ve yürütme güçleri mecliste toplanır. Bakanlar, meclis içinden tek tek oylanarak seçilir ve doğrudan meclise karşı sorumlu olurlardı. Bu, güçler birliği ilkesinin bir yansımasıdır.

1920'de kurulan Ceride-i Resmiye, günümüzdeki Resmî Gazete'nin temelini oluşturur ve meclisin şeffaflığı ile aldığı kararların halka ulaştırılması açısından kritik bir rol oynamıştır.

Kuvâ-yi Milliye birliklerinin kendi başlarına hareket etmeleri, ihtiyaçlarını halktan zorla karşılamaları ve merkezi otoriteyi tanımamaları düzenli orduya geçişi zorunlu kılmıştır.

Hamdullah Suphi Tanrıöver, Mehmet Akif Ersoy'un yazdığı İstiklal Marşı'nın mecliste büyük bir coşkuyla kabul edilmesinde ve okunmasında önemli bir rol oynamıştır.

Bu kanun, meclisin iç tüzüğü niteliğindedir ve meclis çalışmalarının belirli bir düzen ve kural çerçevesinde yürütülmesini sağlamıştır.

TBMM, bu konferansa katılarak hem varlığını İtilaf Devletleri'ne resmen tanıtmış hem de Misak-ı Milli'yi dünya kamuoyuna duyurma fırsatı bulmuştur.

Günümüzdeki Bakanlar Kurulu'na denk gelen bu yapı, Meclis Hükümeti Sistemi'nin yürütme organıydı ve başkanı Meclis Başkanı idi.

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'ndeki yenilgi sonrası ordunun hızlıca toparlanması amacıyla çıkarılan bu kanunla Mustafa Kemal, meclisin yetkilerini kullanarak Tekâlif-i Milliye Emirleri'ni yayımlamıştır.

Mustafa Kemal'in talimatıyla Halide Edip ve Yunus Nadi tarafından kurulan ajans, Milli Mücadele'nin sesini hem yurtiçine hem de yurtdışına duyurmuştur.

Bu antlaşma ile Sovyet Rusya, Misak-ı Milli'yi tanıyan ilk büyük Avrupa devleti olmuş ve Sevr Antlaşması'nı reddetmiştir. Bu, TBMM için önemli bir diplomatik zaferdir.

Bu kanun, toplumsal ahlakı koruma ve savaş koşullarında disiplini sağlama gibi gerekçelerle 14 Eylül 1920'de çıkarılmıştır.

Bu grup, Kurtuluş Savaşı'nın başarıya ulaşması için tam bağımsızlık fikrini ve meclisteki reformcu kanadı temsil ediyordu.

Bu ilke, Osmanlı'nın saltanat anlayışını reddederek yönetme gücünün kaynağını Türk milletine dayandıran devrimci bir adımdır.

1 Mart 1921'de Moskova'da imzalanan bu antlaşma, iki ülkenin de emperyalizme karşı ortak mücadelesini simgeler ve TBMM için önemli bir diplomatik başarıdır.

Ankara İstiklal Mahkemesi, özellikle Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nun uygulanmasında ve isyanların bastırılmasında çok etkili olmuştur. Diğer üyeler Kılıç Ali ve Necip Ali'dir.

Meclis geleneklerine göre, en yaşlı üye yeni başkan seçilene kadar meclisin ilk oturumunu yönetir. Mustafa Kemal daha sonra yapılan oylamayla Meclis Başkanı seçilmiştir.

Bu emirler, halkın elindeki belirli malların (gıda, giysi, taşıt vb.) belirli bir oranının orduya verilmesini içeren 10 maddelik bir kanun gücünde kararnamedir.

Bu değişiklik, saltanatın kaldırılması sürecinde ortaya çıkan hilafet tartışmalarına ve meclis içindeki muhafazakar tepkilere bir yanıt olarak 29 Ekim 1923'te Cumhuriyetin ilanıyla birlikte yapılmıştır. (Not: I. TBMM döneminde teklif edilmiş ancak II. TBMM döneminde yasalaşmıştır, bu ayrım önemlidir.)

I. TBMM, kuruluş amacından işleyişine kadar tamamen ülkenin kurtuluşuna odaklanmış, bu uğurda tüm güçleri kendinde toplamış bir meclistir.

Bu antlaşma ile İtilaf bloğu parçalanmış, güney cephesi kapanmış ve buradaki birlikler batı cephesine kaydırılmıştır. Hatay, özel bir statü ile Fransa mandasındaki Suriye'ye bırakılmıştır.

Bu olay, İstanbul Hükümeti'nin Anadolu'daki hareketi kontrol etme çabasının başarısızlıkla sonuçlandığını ve tek meşru otoritenin TBMM olduğunu fiilen gösteren önemli bir adımdır.

İsmet Bey, bu göreve geldikten sonra Batı Cephesi Komutanlığı'na da atanmış ve düzenli ordunun kurulmasında kilit rol oynamıştır.

Bu antlaşmalar, ekonomik ve siyasi tavizler içeriyordu ve TBMM'nin tam bağımsızlık ilkesiyle çelişiyordu. Bu durum Bekir Sami Bey'in görevden alınmasına yol açmıştır.

Bu grup, "Halkçılık" programını benimsemiş ancak daha sonra zararlı faaliyetleri nedeniyle dağıtılmıştır.

Bu karar, Sevr Antlaşması'nın hukuki geçerliliğini en başından reddetmek için alınmış stratejik bir adımdır.

Bu kongre ile güneydeki direniş hareketleri de tamamen I. TBMM'nin otoritesi altına girmiş, böylece milli mücadelenin merkeziyetçi yapısı güçlenmiştir.

Dr. Adnan Adıvar, Kurtuluş Savaşı'nın zorlu şartlarında sağlık hizmetlerinin düzenlenmesinde önemli rol oynamıştır.

Bu grup, Müdafaa-i Hukuk Grubu'na katılmamış, kendi programıyla hareket eden bağımsız gruplardan biriydi.

Kararda, egemenliğin 23 Nisan 1920'de fiilen millete geçtiği, bu tarihten itibaren Saltanatın meşruiyetini yitirdiği belirtilmiştir. Lozan'a ikili davet, bu kararı hızlandırmıştır.

Kuvâ-yi Milliye liderlerinden olan Çerkez Ethem'in düzenli ordu emrine girmeyi reddetmesiyle çıkan bu isyan, I. İnönü Muharebesi sırasında bastırılmıştır.

Bu kriz, I. TBMM'deki güçler ayrılığı tartışmalarını ve Mustafa Kemal'e verilen olağanüstü yetkilere yönelik muhalefetin boyutunu göstermesi açısından önemlidir. Meclis, yetkilerini Başkomutan'a devrederken kontrolü elden bırakmak istememiştir.

Bu kanun, asker kaçaklarının ve onlara yardım edenlerin İstiklal Mahkemeleri'nde yargılanmasını öngörerek düzenli ordunun insan kaynağını güçlendirmeyi amaçlamıştır.

Gediz Muharebeleri'ndeki başarısızlık sonrası Batı Cephesi Komutanlığı'ndan alınan Ali Fuat Paşa, Moskova'ya büyükelçi olarak atanmıştır. Bu görev, hem kendisini onore etmek hem de Sovyetlerle diplomatik ilişkileri güçlendirmek için stratejik bir hamleydi.

Bu heyetler, özellikle cephelere ve isyan bölgelerine giderek halka Milli Mücadele'nin haklılığını anlatmış, din adamları ve hatipler aracılığıyla kamuoyu oluşturmaya çalışmıştır.

23 Nisan 1920'de meclis açıldığında saltanat ve hilafet hala varlığını sürdürüyordu. Toplumsal ve siyasi birliği korumak amacıyla rejimin adı açıkça konulmamış, bu konu Lozan Antlaşması sonrasına bırakılmıştır.

Teşkilat-ı Esasiye, olağanüstü şartlarda hazırlanmış kısa ve çerçeve bir anayasaydı. Kişi hak ve özgürlükleri gibi detaylı düzenlemeleri içermediği için, kendisiyle çelişmediği sürece Kanun-i Esasi'nin ilgili maddelerinin uygulanmasına devam edilmiştir.

Nurettin Paşa komutasında kurulan Merkez Ordusu, sadece Pontus isyanını değil, Koçgiri İsyanı'nı da bastırmış ve bölgede TBMM otoritesinin tesis edilmesinde kritik bir rol oynamıştır.

Bu kanun, savaş ekonomisinin bir gereği olarak hem hazineye gelir sağlamayı hem de lüks tüketimi ve dışa bağımlılığı azaltmayı hedefleyen önemli bir mali düzenlemeydi.

Milletvekillerine, o dönemin zorlu ekonomik koşullarında görevlerini sürdürebilmeleri için belirli bir ödenek bağlanmıştır.

Mustafa Kemal'in bizzat katıldığı son kongre olan Pozantı Kongresi, Kilikya (Çukurova) bölgesindeki tüm milli cemiyetlerin ve müfrezelerin Ankara'ya, yani I. TBMM'ye bağlanmasını sağlamıştır.

TBMM, bu kurumun Anadolu'daki gelirlerine el koyarak önemli bir finansman sağlamış ve ekonomik bağımsızlık yolunda kritik bir adım atmıştır.

Bu görüşmeler, İtilaf Devletleri bloğunda ilk çözülmeyi başlatmış ve Fransa'nın TBMM'yi resmen tanıdığı 1921 Ankara Antlaşması'na zemin hazırlamıştır.

Bu kanun, savaş döneminde merkezi otoritenin taşrada tam olarak sağlanması ve idari birliğin korunması amacıyla çıkarılmıştır. Anayasanın yerel özerklik ilkesi ertelenmiştir.

Bu kanunla, hem cephede savaşan askerlere hem de cephe gerisinde hizmet eden sivil halka, fedakarlıklarının bir nişanesi olarak İstiklal Madalyası verilmesi kararlaştırılmıştır.

Dr. Rıza Nur, I. TBMM'nin ilk Milli Eğitim Bakanı olarak görev yapmış, daha sonra Lozan Konferansı'na katılan heyette de yer almıştır.

Yusuf Kemal Bey'in bu fedakarlığı, Milli Mücadele liderleri arasındaki birlik ruhunu göstermesi ve Lozan'a güçlü bir heyetle gidilmesini sağlaması açısından tarihi bir öneme sahiptir.

İnebolu'dan başlayıp Kastamonu ve Çankırı üzerinden Ankara'ya uzanan bu yolda, özellikle "Şerife Bacı" gibi kahramanların fedakarlıklarıyla cephaneler cepheye ulaştırılmıştır.

Mimar Salim Bey tarafından tasarlanan bina, kesme taştan yapılmış ve o dönemin milli mimari anlayışını yansıtan özelliklere sahiptir.

Bu değişiklikle Meclis, sadece isyan edenleri değil, aynı zamanda ordu içinde bozgunculuk yapan ve düşmanla işbirliği yapanları da vatan haini sayarak caydırıcılığı artırmayı hedeflemiştir.

Sivas'ta çıkarılan "İrade-i Milliye" gazetesinin devamı niteliğinde olan Hâkimiyet-i Milliye, Ankara'da çıkarılmış ve TBMM'nin görüşlerini halka aktarmada kilit bir rol oynamıştır.

Bu unvanlar, Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın Sakarya'daki büyük zaferi ve savaş sırasındaki liderliği nedeniyle Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından bir kanunla verilmiştir.

Bu kanun, 1 Mart 1920 - 1 Eylül 1920 tarihleri arasındaki 6 aylık dönemi kapsıyordu. Savaş şartlarının belirsizliği, yıllık bütçe yapılmasını engellemiştir.

Ali Şükrü Bey, I. TBMM'nin en önemli muhalif isimlerinden biriydi ve bu kanunun kabul edilmesinde büyük rol oynamıştır. Kendisi daha sonra Topal Osman tarafından öldürülmüştür.

Lozan görüşmelerinin kesintiye uğradığı bir dönemde, Meclis'teki sert tartışmalar ve yıpranma nedeniyle Mustafa Kemal'in önerisiyle seçimlerin yenilenmesi kararı alınmıştır. I. TBMM, 16 Nisan 1923'te son oturumunu yapmıştır.

13 Ekim 1921'de imzalanan Kars Antlaşması ile Türkiye'nin doğu sınırı bugünkü şeklini almıştır ve bu cumhuriyetler de Misak-ı Milli'yi tanımıştır.

Tan gazetesi, İkinci Grup'un Meclis içindeki ve dışındaki en önemli propaganda aracı olmuş, hükümetin politikalarını sert bir dille eleştirmiştir.

Bekir Sami Bey, Milli Mücadele'nin ilk Dışişleri Bakanı olarak Sovyet Rusya ile ilişkilerin kurulmasında ve Londra Konferansı'na katılımda önemli rol oynamıştır.

Yargı yetkisinin de Meclis'e ait olduğunun bir göstergesi olarak, İstiklal Mahkemeleri'nin savcı ve yargıçları bizzat milletvekilleri arasından gizli oyla belirleniyordu. Bu, olağanüstü savaş koşullarının bir gereğiydi.

Meclis, daha verimli çalışabilmek için Layiha Encümeni (Kanun Tasarısı Komisyonu), Maarif Encümeni (Eğitim Komisyonu) gibi çeşitli uzmanlık encümenleri kurmuştur.

Bu karar, ekonomik bağımsızlık yolunda atılmış önemli bir adımdır. I. TBMM, bu sayede hem önemli bir gelir kaynağını millileştirmiş hem de Düyûn-ı Umûmiye'ye karşı bir hamle yapmıştır.

Cumhuriyetin ilanından önce, milli egemenlik ilkesi vurgulanırken saltanat yanlılarının tepkisini çekmemek ve ulusal birliği korumak amacıyla bu tarafsız ifade kullanılmıştır.

Bu kanunla özellikle düğünlerdeki aşırı harcamalar ve lüks tüketim malları gibi konulara kısıtlamalar getirilerek, topyekûn mücadele ruhu pekiştirilmiştir.

Bu taviz, Sovyet Rusya'dan alınacak askeri ve mali destek karşılığında, stratejik bir karar olarak verilmiştir ve Misak-ı Milli'den verilen ilk taviz olarak kabul edilir.

Bu yöntem, milli iradenin devamlılığını sağlamış ve I. TBMM'nin meşruiyetini hem içte hem de dışta güçlendirmiştir.

Bu isyan, Milli Mücadele'yi içten çökertmeyi amaçlayan en tehlikeli girişimlerden biri olmuş, ancak Ali Fuat Paşa komutasındaki milli kuvvetler tarafından bastırılmıştır.

Savaş koşulları nedeniyle tam olarak uygulanamasa da, 1921 Anayasası'nın orijinal ruhu, yetkilerin önemli bir kısmını yerel idarelere devrederek halkın yönetime katılımını artırmayı amaçlıyordu.

Bu grup, I. TBMM içinde bir nevi parti gibi işlev görerek hükümetin kurulmasını ve kanunların çıkmasını kolaylaştırmış, daha sonra Cumhuriyet Halk Fırkası'nın temelini oluşturmuştur.

Meclis kararlarının ve kanunların resmiyet kazanması ve yürürlüğe girmesi için bu yayın organında yayımlanması zorunluydu.

Bu kanun, İstiklal Mahkemeleri aracılığıyla uygulanmış ve ordunun asker ihtiyacının karşılanmasında kritik bir rol oynamıştır.

Tesânüt Grubu, meclis içindeki farklı görüşlerden biri olarak, özellikle Men-i Müskirat (Alkol Yasağı) gibi kanunların çıkmasında etkili olmuştur.

Bu madde, yerel yönetimlere (şûralara) geniş yetkiler vererek, merkezi otoritenin savaş koşullarında Anadolu'nun her yerine ulaşmasını kolaylaştırmayı ve halkın yönetime katılımını artırmayı amaçlamıştır.

Mim Mim Grubu olarak da bilinen bu teşkilat, Milli Mücadele sırasında düşman faaliyetleri hakkında bilgi toplayarak ve casusluk faaliyetlerini önleyerek cephe gerisinin güvenliğinde kritik bir rol oynamıştır.

I. TBMM, toplumun farklı kesimlerinden temsilciler içermekle birlikte, devlet tecrübesine sahip asker ve sivil bürokratların ağırlıkta olduğu bir yapıya sahipti.

TBMM, saltanatı kaldırdıktan sonra halifeliği siyasi bir güç odağı olmaktan çıkarmak için bu makamı saltanattan ayırmış ve Vahdettin'in yerine Abdülmecid Efendi'yi halife seçmiştir.

Bu kongre, yeni Türk devletinin ekonomik hedeflerini belirlemiş ve Misak-ı İktisadi (Ekonomi Andı) kararlarını alarak tam bağımsızlık ilkesinin ekonomik boyutunu ortaya koymuştur.

Bu dönem, Milli Mücadele'yi yürüten, devleti kuran ve olağanüstü yetkilere sahip olan meclis olduğu için Türk tarihinde özel bir yere sahiptir.

Bu kanun, Meclis'in otoritesine karşı gelenleri ve vatan aleyhine faaliyette bulunanları yargılamak için çıkarılmış ve Sevr'i imzalayanlar da bu kanun kapsamında değerlendirilmiştir.

Bu isyan, İstanbul Hükümeti'nin Milli Mücadele hareketini boğmak amacıyla İngiliz desteğiyle çıkardığı en tehlikeli isyanlardan biridir.

Misak-ı Millî, siyasi, adli ve mali gelişmemize engel olan tüm sınırlamaların (kapitülasyonların) kaldırılmasını şart koşarak tam bağımsızlık hedefini net bir şekilde ortaya koymuştur.

Savaş döneminde ordunun kömür ihtiyacını karşılamak için çıkarılan bu kanun, hem işçi haklarına yönelik ilk düzenlemeleri içermesi hem de zorunlu çalışma getirmesi açısından önemlidir.

Mustafa Kemal Paşa, yıpranan ve muhalefetin arttığı meclis ile Lozan Antlaşması'nın onaylanamayacağını ve inkılapların yapılamayacağını görerek meclisi yenileme yoluna gitmiştir.

Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nda yargı yetkisi doğrudan belirtilmese de, Meclis bu yetkiyi çıkardığı özel kanunlarla kurduğu ve üyelerini kendi içinden seçtiği İstiklal Mahkemeleri aracılığıyla kullanmıştır. Bu durum, güçler birliğinin yargı alanındaki yansımasıdır.

Antlaşmanın 9. maddesi uyarınca, Osmanlı Hanedanı'nın kurucusu Süleyman Şah'ın mezarının bulunduğu Caber Kalesi, Türk bayrağı altında Türk mülkü olarak kalmıştır.

Batı Cephesi Komutanlığı'ndan alındıktan sonra Moskova Büyükelçiliği'ne atanan Ali Fuat Paşa, Milli Mücadele'nin en kritik döneminde Sovyet yardımının sağlanmasında ve diplomatik ilişkilerin yürütülmesinde önemli görevler üstlenmiştir.

Bu önerge, resmen bir anayasa olmasa da, I. TBMM'nin çalışma esaslarını belirlemiş, Meclis Hükümeti sistemini fiilen kurmuş ve Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun hazırlanmasına temel oluşturmuştur.

Osmanlı Mebusan Meclisi'nin son başkanı olan Celalettin Arif Bey, Ankara'ya gelerek Milli Mücadele'ye katılmış ve kurulan ilk hükümette Adalet Bakanlığı görevini üstlenmiştir.

Kuvâ-yi Seyyare, özellikle Yozgat ve Düzce isyanlarının bastırılmasında etkili olmuş, ancak I. İnönü Muharebesi sırasında düzenli orduya karşı isyan ederek Milli Mücadele için büyük bir tehlike oluşturmuştur.

İkinci delege olarak Lozan'a katılan Dr. Rıza Nur, tavizsiz tutumuyla bilinmektedir. İsmet Paşa ile yaşadığı anlaşmazlıklar, onun konferansın ilk bölümü bittikten sonra heyetten ayrılmasına neden olmuştur.

Bu zafer, düzenli orduya olan güveni artırmış, TBMM'nin iç ve dış otoritesini pekiştirmiş ve Londra Konferansı'nın toplanmasına zemin hazırlamıştır.

Milli Mücadele'nin sosyal devlet anlayışını yansıtan önemli kurumlardan biridir. Meclis, bu cemiyete çeşitli gelir kaynakları (pul, bayram tebrikleri, belirli vergiler vb.) tahsis ederek desteklemiştir.