Partiler ve Partileşme Dönemi (İç Politika) bilgi kartları

9 Eylül 1923'te 'Halk Fırkası' adıyla kurulmuş, 1924'te 'Cumhuriyet Halk Fırkası' adını almıştır. Temeli, Sivas Kongresi'nde kurulan Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti'ne dayanır.

Kurtuluş Savaşı'nın önemli komutanları tarafından kurulduğu için bu oluşum 'Paşalar Komplosu' olarak da anılmıştır.

Partinin "dini inançlara saygılıyız" ilkesinin rejim karşıtları tarafından kullanıldığı gerekçesiyle, isyan sonrası çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu ile kapatılmıştır.

Bu parti, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın Türkiye'ye etkilerini tartışmak ve hükümeti denetlemek amacıyla kontrollü bir muhalefet partisi olarak kurulmuştur.

SCF, devlet müdahalesinin az olduğu, özel teşebbüsün desteklendiği liberal bir ekonomik modeli savunmuştur.

Parti feshedildikten kısa süre sonra çıkan bu olay, çok partili hayata geçiş için ortamın henüz hazır olmadığını göstermiş ve Atatürk döneminde başka bir deneme yapılmamıştır.

Bu kanun, hükümete olağanüstü yetkiler tanımış ve 1929 yılına kadar yürürlükte kalmıştır.

Bu ilkeler 1931 yılındaki parti kurultayında program olarak kabul edilmiş ve 1937'de Anayasa'ya eklenmiştir.

Atatürk, hem devletin kurucusu hem de devletin kurucu partisinin lideri olarak bu iki yapıyı temel eserleri olarak görmüştür.

Atatürk, Nutuk'ta TCF'nin kuruluşunu ve faaliyetlerini, milli mücadele ruhuna aykırı ve cumhuriyet için tehlikeli bir girişim olarak değerlendirmiştir.

Bu değişiklik, Türkiye Cumhuriyeti'nin laik bir devlet olma niteliğini pekiştiren en temel anayasal düzenlemelerden biridir.

Şeyh Sait İsyanı sonrası kurulan bu mahkemeler, biri Ankara'da diğeri isyan bölgesinde (Diyarbakır) olmak üzere iki taneydi ve kararları temyize kapalıydı.

Halk, ekonomik sıkıntıların çözümü için SCF'yi bir umut olarak görmüş, bu durum CHF yönetiminde rejimin tehlikeye girdiği yönünde endişeler yaratmıştır.

Bu madde, Cumhuriyet Halk Fırkası tarafından partinin laiklik ilkesine karşı olduğu ve irticai faaliyetlere zemin hazırladığı şeklinde yorumlanarak kapatılma sürecinde bir gerekçe olarak kullanılmıştır.

CHF, kökenini Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ne dayandırdığı için Sivas Kongresi'ni parti'nin ilk kurultayı olarak kabul etmektedir.

Atatürk, yeni kurulan partiye olan desteğini ve çok partili hayata geçiş denemesindeki samimiyetini göstermek amacıyla yakın çevresinden isimlerin SCF'ye katılmasını teşvik etmiştir.

Bu dönemde Takrir-i Sükûn Kanunu yürürlükte kalmış, muhalefet bastırılmış ve inkılaplar hızla hayata geçirilmiştir. Siyasi istikrar sağlanmaya çalışılmıştır.

Bu olay, Cumhuriyet rejimine yönelik en önemli tehditlerden biri olarak kabul edilir ve "Kubilay Olayı" olarak da bilinir. Bu olay sonrası bölgede sıkıyönetim ilan edilmiştir.

Bu ilkeler (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık) daha sonra 1937 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile devletin temel nitelikleri arasına eklenmiştir.

Bu dava sonucunda Kazım Karabekir gibi birçok önemli isim siyasetten uzaklaştırılmış ve bu durum Mustafa Kemal'in ve CHF'nin otoritesini güçlendirmiştir.

Bu parti, SCF'nin yerel bir uzantısı olarak kurulmuş ve çok partili hayata geçiş denemeleri dönemindeki yerel siyasi hareketlenmelere bir örnektir.

1924 Anayasası, yasama ve yürütme erklerini TBMM'de toplamış, ancak yargı bağımsızlığını güvence altına alarak tam bir güçler birliği yerine "güçler birliği ve görevler ayrılığı" ilkesine daha yakın bir model oluşturmuştur.

İkinci Grup, meclis içindeki en önemli muhalif hareketti ve özellikle saltanatın kaldırılması gibi konularda farklı görüşlere sahipti.

İsyan, Musul'a yönelik olası bir askeri harekatı engellemiş ve Türkiye, 1926 Ankara Antlaşması ile Musul'u İngiliz mandasındaki Irak'a bırakmak zorunda kalmıştır.

Bu ilke, özellikle büyük sanayi yatırımlarının devlet tarafından yapılmasını öngörüyordu ve Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile uygulamaya konuldu.

Partinin adının "Halk Fırkası" olması, kuruluş felsefesinin halk egemenliğine dayanmasını vurgulamak içindi.

Bu ifade, partinin kuruluşunun, iktidara karşı asker kökenli bir muhalefet hareketi olduğu yönündeki algıyı yansıtmaktadır.

Sıkıyönetim ilanı, devletin isyan karşısındaki kararlılığını göstermiş ve olayların sorumluları Divan-ı Harp'te yargılanmıştır.

Bu ilke, CHP'nin güçlü merkeziyetçi yapısına karşı bir alternatif olarak sunulmuş ve partinin temel farklılıklarından birini oluşturmuştur.

Atatürk, vefatına kadar CHP'nin genel başkanlığını sürdürmüş ve bu unvan partinin ona olan bağlılığının bir simgesi haline gelmiştir.

Şeyh Sait İsyanı çıktığında başbakan Fethi Okyar'dı. Ancak isyan karşısında yumuşak bir politika izlediği gerekçesiyle eleştirildi ve istifa etti. Yerine İsmet İnönü hükümeti kuruldu ve sert tedbirler içeren Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı.

Bu sistem, halkın doğrudan vekil seçmediği, temsilciler aracılığıyla oy kullandığı bir yöntemdir ve Türkiye'de 1946 yılına kadar uygulanmıştır.

Cavit Bey, İttihat ve Terakki'nin önde gelen isimlerindendi ve suikast girişimiyle bağlantılı olduğu gerekçesiyle idam edilenler arasında yer alıyordu. Bu olay, eski İttihatçı kadroların siyasetten tasfiyesinde önemli bir adımdı.

CHP, kadınlara siyasi hakları kademeli olarak (önce belediye, sonra muhtarlık, en son milletvekilliği) vermeyi planlarken; SCF, kurulur kurulmaz kadınlara seçme ve seçilme hakkının derhal tanınmasını savunmuştur.

Kanunun resmi amacı "huzur ve güvenliğin sağlanması" olup, bu yetkiyle Şeyh Sait İsyanı bastırılmış ve inkılaplara karşı muhalefet sindirilmiştir.

Kazım Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy gibi komutanlar milletvekilliğini seçerek Terakkiperver Fırka'yı kurarken, Fevzi Çakmak Genelkurmay Başkanı olarak kalarak orduyu siyasetin dışında tutma ilkesine bağlı kalmıştır.

"İkinci Grup" olarak bilinen muhalif grubun en etkili ve sözü geçen liderlerinden biri Erzurum mebusu Hüseyin Avni Bey'di. TCF kurulduğunda bu grubun birçok üyesi yeni partiye katılmıştır.

Fethi Okyar, partinin kontrolünden çıktığını ve cumhuriyet karşıtı gruplar tarafından kullanıldığını görerek, Atatürk ile de görüştükten sonra partinin daha fazla zarar vermemesi için 17 Kasım 1930'da fesih kararı almıştır.

Dönemin Maarif Vekili (Milli Eğitim Bakanı) olan Saffet Arıkan, aynı zamanda 1927'ye kadar CHP Genel Sekreterliği görevini yürütmüştür. Recep Peker ise 1931-1936 arasında bu görevi yapmıştır.

İlk adı Hakimiyet-i Milliye olan gazete, 1934'ten itibaren Ulus adıyla yayın hayatına devam etmiş ve CHP'nin resmi yayın organı olmuştur.

İki dereceli sistemde halk önce "ikinci seçmenleri" seçer, bu seçmenler de milletvekillerini belirlerdi. TCF, halkın doğrudan milletvekilini seçtiği tek dereceli sistemi savunmuştur.

Bu gazete, partinin liberal görüşlerini ve hükümete yönelik eleştirilerini yayımlayarak kısa sürede geniş bir okur kitlesine ulaşmıştır.

Halkevleri, Cumhuriyet ideolojisini ve kültürünü halk arasında yaymak amacıyla kurulmuş, CHF'ye bağlı bir organizasyondu.

Dava sonucunda eski İttihatçılardan birçoğu yargılanmış ve bu olay, İttihatçıların Cumhuriyet siyasetindeki etkisinin kesin olarak sona ermesi olarak yorumlanmıştır.

Bu mitingdeki yoğun kalabalık ve yaşanan olaylar, hem partinin gücünü hem de kontrol dışına çıkma potansiyelini göstermiş ve partinin feshedilme sürecini hızlandırmıştır.

TCF'nin "dini inançlara saygılı" ifadesinin rejim karşıtları tarafından istismar edildiği tecrübesinden ders çıkaran SCF, bu iki ilkeye bağlılığını özellikle vurgulamıştır.

Hükümet, inkılapların yerleşmesi ve istikrarın tam olarak sağlanması için kanunun süresini 1927'de iki yıl daha uzatma gereği duymuştur.

Mahmut Esat Bozkurt, hem Takrir-i Sükûn dönemindeki sert tutumuyla hem de laik hukuk sisteminin kurulmasındaki rolüyle dönemin en etkili isimlerinden biridir.

Bu değişiklikle birlikte laiklik, devletçilik, halkçılık, cumhuriyetçilik, milliyetçilik ve inkılapçılık anayasal birer ilke haline gelmiştir.

Davayı merkezileştirerek ve özel bir mahkemeye vererek, hükümet isyanın sadece bir Kürt isyanı değil, tüm rejimi hedef alan gerici bir ayaklanma olduğu mesajını vermiş ve yargılamayı siyasi kontrol altında tutmuştur.

Bu kanun, Mustafa Kemal'in "ordu siyasetten ayrılmalıdır" ilkesi doğrultusunda çıkarılmıştır. Kazım Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy gibi isimler milletvekilliğini, Fevzi Çakmak ise Genelkurmay Başkanlığı'nı tercih etmiştir.

Tek parti yönetiminin zamanla ortaya çıkarabileceği olumsuzlukları engellemek ve Batılı demokrasilere benzer bir siyasi yapıya geçişi denemek amaçlanmıştır.

Bu olay, laik Cumhuriyete karşı yapılmış en önemli gerici isyan hareketlerinden biri olarak kabul edilir ve Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılma sürecini dolaylı olarak etkilemiştir.

SCF, özellikle 1929 Krizi sonrası devletin ekonomiye artan müdahalesini eleştirmiş, özel teşebbüsün ve yabancı sermayenin desteklenmesi gerektiğini savunmuştur.

Karabekir'in ve diğer bazı paşaların yargılanması kamuoyunda tepkiyle karşılanmış, ancak beraat etmelerine rağmen siyasi hayatları uzun bir süre kesintiye uğramıştır.

İsyan, Türk ordusunun büyük bir kısmını meşgul ettiği için Türkiye'nin Musul konusundaki diplomatik ve askeri pazarlık gücünü zayıflatmış, bu da İngiltere destekli Irak'ın lehine bir sonucun ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Bu parti, dönemin siyasi atmosferinde etkili olamasa da çok partili hayata geçiş denemeleri sırasında farklı ideolojik arayışların da olduğunu göstermesi açısından önemlidir.

Bu kanunla hükümet, "ülkenin genel düzenini ve güvenliğini bozan" her türlü yayını, derneği ve kuruluşu kapatma yetkisine sahip olmuş, bu da muhalif basının büyük ölçüde susturulmasına yol açmıştır.

Bu rapor, bölgenin sosyo-ekonomik olarak kalkındırılması, devlet otoritesinin güçlendirilmesi ve asayişin sağlanması için bir dizi radikal tedbir ve reform öneriyordu.

Cumhuriyet Halk Fırkası, devletin ve inkılapların otoritesini ülkenin her köşesine ulaştırmak için güçlü bir merkeziyetçi yapıyı savunurken; TCF, yerel yönetimlere daha fazla yetki verilmesini öneriyordu. Bu, iki parti arasındaki en temel felsefi farklardan biriydi.

Takrir-i Sükûn Kanunu, hükümete sadece siyasi partileri değil, aynı zamanda rejim aleyhine yayın yaptığı düşünülen gazete ve dergileri de kapatma yetkisi vermiştir. Bu dönemde birçok muhalif yayın organı kapatılmıştır.

Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk'ün 1927'de CHP'nin İkinci Büyük Kurultayı'nda okuduğu, Milli Mücadele ve Cumhuriyet'in kuruluş yıllarını anlatan tarihi bir söylev ve eserdir.

Mustafa Kemal ve meclisteki çoğunluk, isyanın rejime yönelik ciddi bir tehdit olduğunu düşünerek daha sert ve kararlı adımlar atılmasını istiyordu. Bu görüş ayrılığı hükümet değişikliğine yol açtı.

Bu müfettişlikler, birden fazla ili kapsayan, valilerin üzerinde yetkilere sahip olan ve doğrudan başbakana bağlı olağanüstü yönetim birimleriydi. İlk olarak Şeyh Sait İsyanı sonrası kurulmuşlardır.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın etkileri ve hükümetin devletçi politikalarının eleştirilmesi, denetleyici bir muhalefet partisine ihtiyaç olduğu fikrini güçlendirmiştir.

Bu dönem, Cumhuriyet Halk Partisi'nin tek yasal siyasi parti olarak ülkeyi yönettiği dönemi ifade eder.

Recep Peker, Tek Parti döneminin en etkili ve radikal isimlerinden biri olarak kabul edilir. Onun genel sekreterliği döneminde CHP, devlet yapısı üzerinde tam bir kontrol kurmuştur.

SCF, ekonomide devlet müdahalesinin azaltılmasını, özel sektörün desteklenmesini ve yabancı sermayeye kolaylık sağlanmasını savunarak CHF'nin devletçi modeline alternatif bir ekonomik program sunmuştur.

Bu madde, laiklik ilkesine karşı olan çevreler tarafından TCF'nin kendilerini desteklediği şeklinde yorumlanmış ve partinin kapatılma sürecinde en çok tartışılan konulardan biri olmuştur.

Bu dava, sadece TCF'nin tasfiyesi için değil, aynı zamanda Milli Mücadele sonrası hala siyasi etkileri devam eden eski İttihatçı kadroların siyaset sahnesinden tamamen silinmesi için bir fırsat olarak kullanılmıştır.

Hükümet, TCF'nin bazı üyelerinin gizlice yeni bir parti örgütlediği iddiasını gündeme getirerek, bu durumu partinin kapatılması için bir gerekçe olarak kullanmıştır.

SCF, 502 seçim çevresinin 30'dan fazlasında belediye başkanlığını kazanmış, bu beklenmedik başarı hem partinin gücünü göstermiş hem de iktidarı endişelendirmiştir.

Bu kanun, Takrir-i Sükûn'un sağladığı otoriter ortamda çıkarılmış ve toplumsal alanda önemli bir dönüşümü simgelemiştir.

Mustafa Kemal, Terakkiperver Fırka'nın kuruluşunu engellemek yerine, kontrollü bir geçişi sağlamak amacıyla Fethi Okyar gibi ılımlı bir ismi başbakanlığa getirmiştir.

Bu plan, bölgede sıkıyönetim ilan edilmesi, Umumi Müfettişliklerin kurulması, feodal yapıların dağıtılması ve devletin eğitim-kültür politikalarının yaygınlaştırılması gibi çok yönlü maddeler içeriyordu.

Partinin adı "Halk Fırkası" iken, 1924'te yapılan isim değişikliği ile "Cumhuriyet Halk Fırkası" olmuştur.

Bu kitap, tek parti döneminde okullarda ders kitabı olarak okutulmuş ve yeni rejimin temel yurttaşlık anlayışını şekillendirmiştir.

Hüseyin Cahit Yalçın, TCF'yi desteklemese de, Takrir-i Sükûn Kanunu'na ve hükümetin baskıcı uygulamalarına karşı çıktığı için hedef alınmış ve Çorum'a sürgüne gönderilmiştir.

Aşar vergisinin toplanmasındaki adaletsizlikler ve köylü üzerindeki ağır yükü, hem TCF'nin hem de SCF'nin programlarında eleştirdikleri ve kaldırılmasını talep ettikleri önemli bir konuydu. Bu vergi 1925'te kaldırılmıştır.

Fethi Okyar'ın İzmir mitingi çok büyük bir kalabalık toplamış ve seçimlerde SCF'nin en güçlü olduğu yerlerden biri İzmir ve çevresi olmuştur. Bu durum, bölgedeki ekonomik sıkıntıların ve CHF yönetimine olan tepkinin bir göstergesiydi.

TCF, aşar vergisinin halk üzerindeki yükünü eleştirerek parti programına bu verginin kaldırılması gerektiğini koymasa da, mevcut hükümetin vergi politikasını sert bir dille eleştirmiştir. Bu durum, partinin kırsal kesimde destek bulma potansiyelini artırmıştır.

Bu yerel parti girişimi, SCF'nin kurulmasından önce toplumda bir muhalefet arayışı olduğunu göstermesi açısından önemlidir. Ancak CHF hükümeti tarafından kuruluşuna izin verilmemiştir.

Atatürk, 1929 Bunalımı sonrası uygulanan katı devletçi politikaların halk üzerindeki etkisini ve olası tepkileri dengelemek, aynı zamanda mecliste farklı görüşlerin temsilini sağlamak amacıyla yakın arkadaşı Fethi Okyar'ı bir parti kurması için teşvik etmiştir.

İstiklal Mahkemesi, suikastı münferit bir olay olarak değil, TCF'nin muhalefeti ve eski İttihatçıların faaliyetleriyle oluşan 'rejim karşıtı atmosferin' bir sonucu olarak değerlendirmiş ve yargılamaları bu geniş çerçevede yapmıştır.

Kadro Dergisi etrafında toplanan bu aydınlar, Türkiye'ye özgü, Marksizm'den etkilenen ancak milliyetçi bir devletçilik modeli önermiş ve CHP'nin ekonomi politikaları üzerinde etkili olmuşlardır.

CHF bu hakkı kademeli olarak (önce belediye, sonra milletvekili) vermeyi planlarken, SCF'nin programında bu hakkın hemen tanınacağını belirtmesi, partinin daha liberal ve ilerici bir imaj çizmesini sağlamıştır.

TCF'nin İstanbul şubesinin açılışı sırasında yaşanan büyük halk katılımı ve coşku, yeni partinin özellikle muhalif basının merkezi olan İstanbul'da ne kadar güçlü bir potansiyele sahip olduğunu göstermiş ve CHF çevrelerinde endişeye yol açmıştır.

Bu anayasa değişikliği, parti ile devletin özdeşleştiği, tek parti rejiminin anayasal bir temele kavuştuğu bir dönemi simgeler. Devletin temel ilkeleri, iktidardaki partinin ilkeleri olarak anayasada yer almıştır.

Her ne kadar çok partili hayata fiili geçiş Demokrat Parti ile olsa da, Tek Parti Dönemi'ni hukuken bitiren ilk parti Nuri Demirağ tarafından kurulan Milli Kalkınma Partisi'dir.

Ali Çetinkaya, hem Şeyh Sait İsyanı hem de İzmir Suikastı davalarına bakan Ankara İstiklal Mahkemesi'nin başkanı olarak, Takrir-i Sükûn döneminin en etkili ve sert uygulamalarını yürüten isimlerden biri olmuştur.

Fethi Okyar, isyanı yerel bir olay olarak görüp bölgesel tedbirlerle çözmeye çalışırken, İsmet İnönü ve çevresi isyanın rejime yönelik olduğunu savunarak ülke çapında olağanüstü hal ilan edilmesini istemiştir. Bu görüş ayrılığı, Okyar'ın istifasına ve İnönü'nün başbakan olmasına yol açmıştır.

Hükümet, partinin bu ilkesinin, hilafet ve saltanat yanlıları için bir sığınak haline geldiğini ve Şeyh Sait İsyanı gibi olaylara zemin hazırladığını öne sürerek partinin kapatılmasını meşrulaştırmıştır.

Tek parti döneminde, hükümetin icraatlarının mecliste tartışılmasını ve denetlenmesini sağlamak amacıyla Atatürk'ün talimatıyla kurulmuş, parti disiplini dışında hareket edebilen bir gruptu.

Hakimiyet-i Milliye gazetesi, tek parti yönetiminin yarı resmi yayın organı gibi hareket ederek SCF'ye karşı yoğun bir propaganda yürütmüş ve kamuoyunu yönlendirmede önemli bir rol oynamıştır.

Olayın ciddiyeti nedeniyle sivil mahkemeler yerine, askeri yetkililerden oluşan ve daha hızlı karar alabilen Sıkıyönetim Mahkemeleri kurulmuş ve geniş çaplı tutuklamalar yapılmıştır.

Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy gibi isimler, halifeliğin kaldırılma şekline ve yeni anayasadaki güçler birliği ilkesine muhalefet ederek partiden ayrılmış ve TCF'yi kurmuşlardır.

Atatürk için bu iki ilke, yeni rejimin temel taşlarıydı ve kurulacak muhalefetin bu ilkeleri tartışma konusu yapmasına veya zayıflatmasına asla izin verilmemesi gerektiğini düşünüyordu.

Bu iki olay, çok partili hayata geçişin henüz erken olduğu ve toplumun buna hazır olmadığı şeklinde yorumlanmış; bu durum, CHP'nin reformları daha radikal ve tavizsiz bir şekilde uygulama kararı almasına neden olmuştur.

Bu mahkeme, aslında Ankara İstiklal Mahkemesi'nin Doğu'da görevlendirilen heyetidir. İsyan bölgesindeki yargılamaları yapmak üzere özel yetkilerle donatılmıştır ve isyanın bastırılmasında kilit rol oynamıştır.

Bu düzenleme, TCF'nin kurucuları olan Kazım Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy gibi paşaların ordudan istifa ederek tamamen siyasete girmelerine neden olmuş ve "Paşalar Komplosu" tartışmalarını başlatmıştır.