İslamiyet Öncesi Türk Tarihi bilgi kartları

Kurucusu Teoman'dır. En parlak dönemi ise onlu sistemi orduya getiren Mete Han zamanıdır.

Bu sistem yönetimi kolaylaştırma amacı taşısa da, taht kavgalarına ve devletin kolayca ikiye bölünmesine zemin hazırlamıştır. Kutsal kabul edilen merkez doğu kanadıdır.

Bu yazıtlar, 1893 yılında Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından çözülmüştür. Günümüzde Moğolistan sınırları içerisinde yer almaktadır.

Bu inanca göre kağan ve onun ailesi kutsal sayılırdı. Kut'un kan yoluyla babadan oğula geçtiğine inanılması, veraset sisteminin belirsiz olmasına ve sık sık taht kavgaları yaşanmasına neden olmuştur.

Maniheizm dini et yemeyi ve savaşmayı yasakladığı için Uygurlar tarıma yönelmiş ve kalıcı şehirler kurmuşlardır. Bu durum onların savaşçılık özelliklerini zayıflatmış ancak sanat ve mimari gibi alanlarda gelişmelerini sağlamıştır.

Bu destan, Türklerin soyunun tükendiği sanılırken demir bir dağı eriterek yeniden tarih sahnesine çıkışını ve bağımsızlıklarını kazanmalarını sembolize eder.

Sıralama şöyledir: Oguş → Urug → Boy → Bodun → İl. Bu hiyerarşik yapı, Türk devletlerinin temel toplumsal ve siyasi örgütlenme modelini oluşturmuştur.

Kurultay, genellikle bir danışma meclisi niteliğindeydi ancak kağanın seçilmesi, savaş ve barış kararları gibi önemli konularda belirleyici olabiliyordu. Kurultaya katılan üyelere "toygun" adı verilirdi.

Uldız, Bizans'a yönelik olarak "Güneşin battığı yere kadar her yeri zaptedebilirim." diyerek Avrupa Hunlarının dış politikasını belirlemiştir. Devletin en parlak dönemi ise Attila zamanıdır.

Avarlar, Juan-Juan Türklerinin devamı olarak kabul edilir. Göktürk baskısıyla batıya göç ederek bugünkü Macaristan ve Romanya topraklarında güçlü bir devlet kurmuşlardır. Üzengi'yi Avrupa'ya tanıtmalarıyla da bilinirler.

Mete Han (M.Ö. 209 - M.Ö. 174), orduyu 10'luk, 100'lük, 1000'lik ve 10.000'lik (tümen) birimlere ayırarak daha disiplinli ve yönetilebilir bir yapı oluşturmuştur. Bu sistem, daha sonraki birçok Türk ve dünya devleti tarafından örnek alınmıştır. Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluşu M.Ö. 209, yani Mete Han'ın tahta çıkışı olarak kabul edilir.

Oğuz Kağan Destanı'ndaki ana karakter olan Oğuz Kağan'ın, Asya Hun İmparatoru Mete Han ile aynı kişi olduğu düşünülmektedir. Destan, Türklerin cihan hakimiyeti (dünya egemenliği) ülküsünü yansıtan önemli bir edebi eserdir.

Balballar, Türklerdeki ahiret inancının ve savaşçılık kültürünün önemli bir göstergesidir. Bengü taş (anıt mezar) etrafına dizilirlerdi. Bu gelenek, İslamiyet'in kabulüyle birlikte yavaş yavaş terk edilmiştir.

Türgişler, Emevilerin Orta Asya'daki ilerleyişini durdurmalarıyla da bilinirler. Baga Tarkan'ın kendi adına para bastırması, bağımsız bir devletin ve yerleşik ekonomik düzenin önemli bir sembolü olarak kabul edilir.

Hazarlar, özellikle yönetici zümre arasında Museviliği benimsemelerine rağmen, ülkelerinde Hristiyanlık ve İslamiyet gibi farklı dinlerin de hoşgörü içinde yaşamasına izin vermişlerdir. Bu durum, ticari ve kültürel etkileşimi artırmıştır.

Diğer önemli sonuçlar arasında şunlar sayılabilir: Avrupa'nın günümüzdeki etnik yapısının temelleri atıldı, Hristiyanlık "barbar" kavimler arasında yayıldı ve Skolastik düşünce güç kazandı.

Hatun, devlet yönetiminde söz sahibi olan önemli bir figürdü. Kurultay'a katılabilir, elçi kabul edebilir ve kağan olmadığında devleti vekaleten yönetebilirdi. Bu durum, eski Türk toplumunda kadının statüsünün yüksek olduğunu gösterir.

Tonyukuk anıtı, kendisi tarafından; Kültigin ve Bilge Kağan anıtları ise Yollug Tigin tarafından yazılmıştır. Bu yazıtlar, Türk devlet anlayışı, sosyal yaşam ve tarih hakkında paha biçilmez bilgiler içerir.

Bu olay, savaşın seyrini değiştiren en önemli faktörlerden biridir. Türklerin Anadolu'ya girişini kesinleştiren bu savaşta, farklı coğrafyalardaki Türk boylarının milli bir bilinçle hareket edebildiğini göstermesi açısından önemlidir.

Bu iki örnek, İslamiyet öncesi Türk devletlerinde din değiştirmenin toplum yapısı üzerindeki etkilerinin ne kadar farklı olabileceğini göstermektedir. Uygurlarda değişim daha köklü ve yaşam tarzını etkilerken, Hazarlarda daha çok siyasi ve idari bir nitelik taşımıştır.

Töre, kökeni geleneklere, göreneklere ve kut anlayışına dayanan, değişmez hükümleri (adalet, iyilik, eşitlik) bulunan ve gerektiğinde Kurultay tarafından değiştirilebilen sosyal ve hukuki kurallar bütünüydü.

Eser iki bölümden oluşur; birinci bölümde Latince-Farsça-Kıpçakça bir sözlük, ikinci bölümde ise Kıpçakça metinler, ilahiler ve bilmeceler yer alır. Bu eser, Kıpçak Türkçesi üzerine yapılan çalışmalar için en önemli kaynaktır.

Kürşad ve 39 arkadaşının Çin sarayını basarak imparatoru kaçırma planı, esarete karşı bir başkaldırının ve bağımsızlık ruhunun sembolü haline gelmiştir.

Devletin kurucusu Bumin Kağan doğuyu (asıl hükümet merkezi) yönetirken, kardeşi İstemi Yabgu geniş yetkilerle batı kanadını yönetmiştir. İstemi Yabgu, özellikle Bizans ve Sasaniler ile kurduğu diplomatik ilişkilerle İpek Yolu hakimiyeti için mücadele etmiştir.

Kurganlar, Türklerde ahiret inancının varlığına en önemli kanıtlardandır. Özellikle Pazırık Kurganı'nda bulunan dünyanın en eski halısı, dönemin sanat ve yaşam tarzı hakkında paha biçilmez bilgiler sunmaktadır.

Bu iki devletin farklı dinleri seçmesi, bir milletin kültürel ve milli kimliğini korumasında veya kaybetmesinde din faktörünün ne kadar etkili olabileceğine dair tarihsel bir örnek teşkil eder.

Kamlar (Baksılar), toplumda büyük saygı gören kişilerdi ve Gök Tanrı inancının (Tengricilik) önemli bir parçasını oluşturuyorlardı. Genellikle bu inanç sistemi Batılı kaynaklarda Şamanizm olarak da adlandırılır.

Yerleşik hayata geçmeleri ve Maniheizm dininin etkisiyle kağıt ve matbaayı aktif olarak kullanan Uygurlar, bu alanda Türk kültür tarihinde bir ilki gerçekleştirmişlerdir. Bu durum, onların kültürel ve sanatsal alanda ne kadar ileri gittiklerinin bir göstergesidir.

Ayuki, devletin günlük siyasi, askeri ve ekonomik işlerini yürütürdü. Aygucı, hükümdardan sonra en yetkili kişiydi ve Kurultay'ın doğal üyesiydi. Ünlü Göktürk veziri Tonyukuk, en bilinen Aygucılardan biridir.

Bozkır kültürünün bir yansıması olan hayvan üslubu, özellikle maden sanatında (kemer tokaları, kılıç kabzaları, at koşum takımları) kendini göstermiştir. Bu üslup, İskitlerden Hunlara ve Göktürklere kadar geniş bir coğrafyada etkili olmuştur.

Yuğ törenleri, ölen kişinin ruhunun teselli bulması ve diğer dünyaya huzur içinde gitmesi amacıyla düzenlenirdi. Bu törenler, Türklerin ahiret inancının ve sosyal dayanışmasının önemli bir göstergesiydi.

Tiginler, devlet yönetiminde tecrübe kazanmaları için genellikle ülkenin çeşitli bölgelerine vali olarak atanırdı. Bu valilere Şad adı da verilirdi.

Karlukların bu savaştaki rolü, hem İslamiyet'in Türkler arasında yayılmasını hızlandırmış hem de kağıt üretiminin Çin dışına taşınarak İslam dünyasına aktarılmasına vesile olmuştur. Bu olay, Türk-İslam tarihinin başlangıç noktalarından biri kabul edilir.

Tarihçi Herodot'un aktardığına göre Tomris Hatun, oğlunun intikamını almak için Büyük Kiros ile savaşmış ve onu mağlup ederek başını kan dolu bir tulumun içine atmıştır. Bu olay, onun cesaret ve liderliğinin bir sembolü olmuştur.

Bu taht kavgaları, I. Göktürk Kağanlığı'nın zayıflamasına ve sonunda 582 yılında resmen ikiye ayrılmasına yol açmıştır. Bu bölünme, devletin daha sonra Çin egemenliğine girmesini kolaylaştıran en önemli faktörlerden biridir.

Dokuz Oğuzlar, Basmiller ve Karluklar ile birleşerek II. Göktürk Devleti'ne isyan etmiş ve 744 yılında bu devleti yıkarak merkezleri Ötüken'de Uygur Kağanlığı'nı kurmuşlardır. Kağanlığın kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan'dır.

Türk sosyal yapısı hiyerarşik bir düzene sahipti: Oguş (Aile) → Urug (Soy) → Boy (Bod) → Budun (Millet) → İl (Devlet). Budun, siyasi bir birlik olan boyların bir araya gelmesiyle oluşurdu.

Göktürkler, kendi milli alfabeleri olan Orhun alfabesini oluşturmadan önce, diplomatik ve ticari ilişkilerde pratik nedenlerle yaygın olarak kullanılan Soğd alfabesini benimsemişlerdir. Bu, Türklerin farklı kültürlerle etkileşiminin bir göstergesidir.

Bu destan, özellikle Altay Türkleri arasında yaygındır ve Türk mitolojisinin temel unsurlarını içerir. Evrenin nasıl oluştuğu, insanın nasıl yaratıldığı ve iyi ile kötünün ebedi mücadelesi gibi konuları ele alır.

Ogur boyları, Bulgarların temelini oluşturmuştur. Tuna'ya gidenler zamanla Hristiyanlığı benimseyip Slavlaşırken, İtil (Volga) bölgesine gidenler İslamiyet'i kabul ederek İtil Bulgar Devleti'ni kurmuşlardır. Çuvaşlar, dilleri itibarıyla bu Ogur Türklerinin devamı olarak görülür.

Ant içmek, kağanın otoritesini ve boyların devlete olan sadakatini pekiştiren önemli bir siyasi ve sosyal ritüeldi. Bu gelenek, Türk devlet yönetiminin temel taşlarından birini oluştururdu.

Sözlü gelenek yoluyla nesilden nesile aktarılan bu devasa eser, UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde yer almaktadır ve Kırgız halkının tarihini ve değerlerini yansıtan en önemli edebi hazinedir.

Bu unvan, iki kelimenin birleşiminden oluşur: "İl" (devlet) ve "teriş" (derleyen, toparlayan). Bu unvan, onun birleştirici liderliğini ve devleti yeniden kurma başarısını simgeler.

Bu buluntu, İskitlerin bozkır coğrafyasında kurdukları medeniyetin ne kadar gelişmiş olduğunu ve madencilik, özellikle de altın işlemeciliği sanatında ne kadar usta olduklarını göstermesi açısından büyük önem taşır.

Komenton, genel halkın veya boy beylerinin katıldığı bir Kurultay'dan ziyade, daha çok bir "soylular meclisi" niteliği taşımasıyla diğer Türk devletlerindeki meclis yapılarından ayrılır.

Bu fresklerde genellikle Maniheizm ve Budizm'e ait din adamları, ibadet sahneleri ve bağışta bulunan soylu kişiler tasvir edilirdi. Bu eserler, Türk resim sanatının ilk önemli örnekleri olarak kabul edilir.

Güneş yılı esasına dayanan bu takvimde her yıl bir hayvan adıyla (Sıçan, Sığır, Pars, Tavşan vb.) anılırdı. Bu sistem, Türklerin astronomi ve zaman hesaplama konusundaki bilgilerini göstermektedir.

Yargan, devlet yönetiminde adaletin sağlanmasından sorumlu en üst düzey yetkiliydi ve kararları kağan adına verirdi. Bu durum, Türk devletlerinde hukuk sisteminin varlığını göstermektedir.

Akhunlar, özellikle ipek ticaretini kontrol etmeleri nedeniyle hem Bizans hem de Sasaniler için önemli bir güçtü. Yıkılmaları, bölgedeki güç dengelerini Göktürkler lehine değiştirmiştir.

Tuğ, sadece dini bir sembol değil, aynı zamanda hükümdarlık ve hakimiyet alametlerinden biriydi. Kağanın otağının önüne dikilen tuğlar, onun gücünü ve meşruiyetini simgelerdi.

Bu ittifak, İpek Yolu kontrolü için stratejik bir öneme sahipti. Maniakh'ın elçiliği, Türklerin diplomasi alanındaki etkinliğini ve Soğdların bu süreçteki aracı rolünü göstermesi açısından önemlidir. Bizans'tan gelen karşı elçi ise Zemarkhos'tur.

Tiginler (hükümdar oğulları), bir bölgeyi yönettiklerinde Şad unvanını alırlardı. Bu, Osmanlı'daki Sancakbeyliği sisteminin erken bir örneği olarak kabul edilebilir.

Bu belgeler, Maniheizm ve Budizm'in etkisiyle gelişen yerleşik ve ticari hayatın bir sonucudur. Kira sözleşmeleri, vasiyetnameler, köle satış senetleri gibi çeşitli medeni hukuk metinlerini içerir ve Türk hukuk tarihinin önemli kaynaklarıdır. Bu durum, Töre'nin yerleşik hayata göre yeniden şekillendiğini gösterir.

"İduk Yer-Sub" yani "Kutsal Yer-Su", Türklerin yaşadığı coğrafyanın dağlarını, nehirlerini, ormanlarını ve göllerini kutsal kabul etmelerini ifade eden bir kavramdır. Ötüken'in kutsal sayılması bu inancın bir yansımasıdır.

Kutluk Kağan, dağınık Türk boylarını bir araya getirerek II. Göktürk Devleti'ni kurduğu için "devleti derleyen, toplayan" anlamına gelen İlteriş unvanını almıştır. Kendisinden sonra devletin başına Kapgan Kağan geçmiştir.

Yenisey Yazıtları, Orhun Yazıtları'na göre daha sade bir dil ve üslup içerir ve genellikle okunamayan kısımları daha fazladır. Bu yazıtlar, Kırgızların kültürü, sosyal yapısı ve defin gelenekleri hakkında önemli bilgiler sunar.

Çevgen, Türklerin savaş talimi ve eğlence amacıyla oynadığı milli bir spordur. At hakimiyetini ve takım oyununu geliştirmesi nedeniyle askeri eğitimde de önemli bir yere sahipti.

Uygurlar, hareketli harf sistemini kullanarak sadece metinleri değil, aynı zamanda dini içerikli resimleri de çoğaltmışlardır. Bu tahta baskılar, Türk resim sanatının erken dönemine ışık tutan önemli kültürel miraslardır ve genellikle tapınaklarda bulunmuştur.

Vezir Tonyukuk (Apa Tarkan), bu teklife karşı çıkarak Türklerin hareket kabiliyetini ve savaşçılıklarını kaybetmemeleri gerektiğini, yerleşik hayata geçip surlar arkasına sığınmalarının onları Çin'e karşı zayıflatacağını savunmuştur. Bu olay, Türk devlet felsefesinde göçebe yaşam tarzının stratejik önemini gösteren bir örnektir.

Tarkan ve Subaşı en yaygın kullanılan unvanlardır. "Su" kelimesi eski Türkçede "asker" anlamına geldiği için Subaşı "askerin başı" demektir. Böri ise "kurt" anlamına gelir ve seçkin askeri komutanlar veya kağanın muhafız alayı için kullanılırdı.

Kopuz, hem dini törenlerde hem de sosyal hayatta kullanılan, ozanların ve kamların yanından ayırmadığı önemli bir müzik aletidir. Modern bağlamanın atası olarak kabul edilir.

Gök Tanrı inancında ölüm bir son değil, ruhun başka bir aleme geçişi olarak görülürdü. İyilerin ve kahramanların gittiği yere Uçmağ (Cennet), kötülerin gittiği yere ise Tamu (Cehennem) denirdi.

Tudunlar, merkezi otoritenin taşradaki temsilcisi olarak görev yapar ve hem idari hem de mali yetkilere sahipti. Bu unvan, devletin vergi toplama ve yerel yönetimi denetleme mekanizmasının önemli bir parçasıydı.

M.S. 434 yılında imzalanan bu antlaşma, Attila'nın Bizans üzerindeki siyasi ve askeri üstünlüğünü kanıtlayan ilk önemli diplomatik zaferdir. Antlaşma ile Bizans'ın ödediği yıllık vergi iki katına çıkarılmıştır.

Bu destan, Türk kültüründe vatan toprağının kutsallığı ve bir karışının bile yabancıya verilmemesi gerektiği temasını işleyen en önemli eserlerden biridir.

Göktürkler, Mukan Kağan döneminde Sasanilerle anlaşarak doğudan, Sasaniler ise batıdan saldırarak İpek Yolu üzerinde önemli bir güç olan Akhunlar Devleti'ne son vermişlerdir (yaklaşık 557). Bu olay, Göktürklerin Orta Asya'daki hakimiyetini pekiştirmiştir.

"Kalın" aynı zamanda evlilik sırasında damadın geline verdiği başlık parası anlamına da gelmektedir, ancak hukuki metinlerde kan bedeli olarak da kullanılmıştır. Bu, Töre'nin toplumsal barışı sağlamaya yönelik pratik çözümlerinden biridir.

Hükümdarın ve ailesinin kaldığı daha büyük ve süslü çadırlara ise genellikle Otağ denirdi. "Yurt" kelimesi hem çadırı hem de yaşanılan coğrafyayı, yani anavatanı ifade eden geniş bir anlama sahiptir.

Bu gelenek, Türklerdeki "Kut" anlayışının bir yansımasıdır. Kağanın kanı kutsal sayıldığı için toprağa akıtılmazdı. Bu yöntem, kağanın kut'unun göklere geri döndüğüne inanılmasını sağlardı. Kırgızlar, bu özgün gelenekleri ile bilinirler.

Ongunlar, genellikle totem olarak kabul edilir ve bu ongun olan hayvanı avlamak veya etini yemek yasaktı. Bu inanç, boyların kimliklerinin ve soylarının kutsal bir kökene dayandığı fikrini pekiştirirdi.

Tigin (Tekin) hükümdarın erkek çocuklarına verilen unvan iken, Künçüy prensesler için kullanılırdı. Bu unvan, saray içindeki hiyerarşiyi ve soyluluğu belirtirdi.

Tölesler, Göktürklerin hakimiyeti altında yaşayan ancak merkezi otorite zayıfladığında bağımsızlık için sıkça ayaklanan önemli bir Türk boyları konfederasyonuydu. Bu isyanlar, Göktürk devletinin iç istikrarını olumsuz etkilemiştir.

Ülüş (pay, hisse) sistemine göre, kağanın her erkek akrabasının tahta çıkma hakkı vardı. Bu durum, merkezi otoritenin zayıflamasına, iç savaşlara ve devletin kolayca parçalanmasına zemin hazırlamıştır.

Gök Tanrı inancında ahiret kavramı vardı. İyi insanların gideceği cennete Uçmağ, kötülerin gideceği cehenneme ise Tamu denirdi.

Hazar ekonomisi büyük ölçüde transit ticarete ve bu ürünlerin ihracatına dayanıyordu. Bu ticari faaliyetler, "Hazar Barış Çağı" olarak bilinen refah döneminin yaşanmasında kilit rol oynamıştır.

Avar Halkaları, Avarların bölgedeki Slav nüfusu yönetmek, vergileri toplamak ve askeri garnizonlar kurmak için inşa ettikleri dairesel tahkimatlardı. Bu yapılar, Avarların gelişmiş bir idari ve askeri organizasyona sahip olduğunun kanıtıdır.

Macar geleneğinde M.S. 895 yılında gerçekleştiğine inanılan bu olay, Macaristan'ın bir ulus olarak kuruluşunun sembolik başlangıcı kabul edilir. Liderler kanlarını bir kapta karıştırarak bu yemini etmişlerdir.

Bu mağara, soyun başlangıcını, korunmayı ve yeniden doğuşu simgeleyen önemli bir mitolojik motiftir. Göktürklerin Türeyiş efsanesinde de benzer bir mağara motifi bulunmaktadır.

Aygucı (Başbakan) hükümetin başı iken, Apa Tarkan daha çok sivil bürokrasinin ve saray teşkilatının en tepesindeki yönetici konumundaydı. Bu unvan, devlet yönetimindeki karmaşık ve hiyerarşik yapıyı gösteren önemli bir örnektir.

Sabirler, Avarlar tarafından batıya doğru itilmiş ve Bizans ile Sasaniler arasında askeri bir güç olarak yer almışlardır. "Sibirya" kelimesinin etimolojik olarak Sabir adından türediği kabul edilmektedir.

Bu unvan, Çin kaynaklarında geçen ve Asya Hun hükümdarlarının kullandığı en yaygın unvandır. Kağan unvanı daha sonra Göktürkler tarafından yaygınlaştırılmıştır.

Kurultay, sadece bir danışma meclisi değil, aynı zamanda en üst düzey yasama, yürütme ve yargı organı olarak işlev görürdü. Hükümdarın yetkilerini sınırlayan en önemli kurumdu ve Töre'nin üstünlüğünü sağlardı.

Tarkan, genellikle askeri valilik veya ordu komutanlığı gibi önemli görevleri üstlenen kişilere verilen bir unvandı. Kendi adlarına vergi toplama ve yargılama yapma gibi geniş yetkilere sahip olabilirlerdi.

Alp Er Tunga, kahramanlıkları ve İranlılarla olan mücadelesiyle Divânu Lügati't-Türk ve Kutadgu Bilig gibi eserlerde de anılan, Türk sözlü geleneğinin en önemli figürlerinden biridir. Onun için yakılan ağıt (sagu), Türk edebiyatının ilk örneklerindendir.

Türk sosyal yapısı şu şekilde sıralanırdı: Oguş (Aile) → Urug (Soy/Sülale) → Bod (Boy) → Budun (Millet) → İl (Devlet).

Pazırık Halısı, donmuş toprak altında binlerce yıl bozulmadan kalmıştır. Üzerindeki süvari ve hayvan figürleri, erken dönem Türk sanatının ve dokumacılığının ne kadar ileri bir seviyede olduğunun en önemli kanıtlarından biridir.

Ötüken, sadece coğrafi bir mekan değil, aynı zamanda devletin manevi merkezi ve kut'un kaynağı olarak görülürdü. Orhun Yazıtları'nda Bilge Kağan, "Ötüken yışda olursar, bengü il tuta olurtaçı sen" (Ötüken ormanında oturursan, ebedi devlet sahibi olursun) diyerek bu bölgenin önemini vurgulamıştır.

Maniheizmin getirdiği pasifist yaşam tarzı, Uygurların savaşçı özelliklerini zayıflatmıştır. Bu nedenle ordularında, henüz yerleşik hayata geçmemiş ve savaşçı özelliklerini koruyan komşu Türk boyu olan Karluklardan paralı asker olarak sıkça faydalanmışlardır.

Atamanlar, Selçuklulardaki "Atabey" sisteminin ilk örnekleri olarak kabul edilir. Tiginlere sadece askeri ve idari konularda değil, aynı zamanda Töre ve devlet yönetimi hakkında da eğitim verirlerdi.

Selçuk Bey, Oğuz Yabgu Devleti'nde önemli bir komutan iken Yabgu ile anlaşmazlığa düşmüş ve kendisine bağlı Kınık boyu ile birlikte Cend şehrine göç ederek burada İslamiyet'i kabul etmiştir. Bu olay, ileride kurulacak olan Büyük Selçuklu Devleti'nin temelini atmıştır.

İkili teşkilat sisteminde kağan doğuyu (kutsal yön) yönetirken, kardeşi veya hanedan üyesi bir kişi "Yabgu" unvanıyla batıyı yönetirdi. Bu sistem, yönetimi kolaylaştırmayı amaçlasa da sık sık taht kavgalarına neden olmuştur.

"Yarlık", kağanın emri, fermanı veya kanunu anlamına gelir. Bu belgeler, devletin işleyişi, vergiler, atamalar ve halka yönelik duyurular gibi konuları içerirdi. Hukuki ve idari bir terimdir.

Bayan Kağan liderliğindeki Avarlar, Sasanilerle anlaşarak tarihteki en büyük İstanbul kuşatmalarından birini gerçekleştirmiştir. Avarlar karadan saldırırken, Sasaniler boğazın karşı yakasındaydı. Ancak Bizans donanmasının Avarların Slav müttefiklerinin teknelerini yakması ve surların güçlü olması nedeniyle kuşatma başarısız olmuştur.

Koşuklar, sığır adı verilen av şölenlerinde ve toylarda söylenen lirik şiirlerdir. İslamiyet sonrası halk edebiyatındaki "koşma"nın atası kabul edilir.

Karabalgasun, Ötüken bölgesinde, Orhun Nehri kıyısında kurulmuştur. Şehir, Uygurların yerleşik hayata geçişinin ve şehir kültürünün en önemli kanıtlarından biridir. Aynı zamanda Maniheizm'in merkezi olarak da işlev görmüştür.

Umay, genellikle kadın ve çocukların koruyucusu olarak görülen bir tanrıçadır. Ötüken ise sadece bir coğrafi mekan değil, aynı zamanda kutsal bir "Yer-Su" ruhu ve "Toprak Ana" olarak kabul edilerek devletin ve halkın koruyucusu olduğuna inanılırdı. İki cevap da bu kültü ifade eder.

Mukan Kağan'dan sonra tahta geçen Tapo Kağan, Budizm'in etkisinde kalmış ve bu dini halk arasında yaymak istemiştir. Ancak devletin ileri gelenleri, Budizm'in Türklerin savaşçı karakterini zayıflatacağını savunarak bu fikre karşı çıkmıştır. Bu olay, Orhun Yazıtları'nda geçen Bilge Kağan'ın benzer teklifiyle karıştırılmamalıdır; bu daha erken bir dönemde yaşanmıştır.

Kurultay, Kengeş veya Toy olarak adlandırılan bu meclis, devletin en önemli karar organıydı. Toy aynı zamanda büyük şölen ve ziyafet anlamına da gelirdi.

Bu olay, Orta Asya'daki güç dengelerinin ne kadar değişken olduğunu ve boylar arası ittifakların devletlerin kaderini nasıl belirlediğini gösteren karmaşık bir süreçtir. Başlangıçta Göktürklere karşı birleşen müttefikler, zaferden sonra kendi aralarında hakimiyet mücadelesine girişmişlerdir.

Uygurlar, ticari faaliyetlerde mal takasının yanı sıra "böz" veya "kuampo" adını verdikleri mühürlü bezleri de bir tür para olarak kullanmışlardır. Bu, onların ticari ve ekonomik hayatının ne kadar geliştiğini gösteren önemli bir kanıttır.